AI betaalt geen inkomstenbelasting, moet er daarom een AI-taks komen?

In dit artikel:

Over anderhalf jaar staan in de havens van Rotterdam, Amsterdam en Zeeland zo’n zestig cao’s op de agenda. FNV Havens wil dat al die onderhandelingen standaard afspraken over kunstmatige intelligentie bevatten: hoe AI wordt ingezet, wie de data levert, hoe beslissingen tot stand komen en hoe de winst en werkzekerheid worden verdeeld. Vakbondsbestuurder Niek Stam waarschuwt dat AI niet neutraal is en belooft actie als er geen bindende regels komen: “Als die er niet komen, gaan we er dwars voor liggen.”

De vakcentrales trekken aan dezelfde rem: ook VCP roept op om AI vroeg in cao- en ondernemingsraadsgesprekken te bespreken en heeft een handleiding voor onderhandelaars gepubliceerd. FNV Havens wil verder gaan en pleit voor een gerichte belasting op AI-toepassingen. Stam wijst op een dubbele dreiging: technologische vervanging van routinetaken in combinatie met plannen voor WW- en WIA-bezuinigingen kan leiden tot snellere uitval, minder taakroulatie en grotere druk op sociale zekerheid en belastinginkomsten.

Onderzoek van de Erasmus Universiteit, uitgevoerd in opdracht van de internationale havenvakbond ITF waar Stam vicevoorzitter van is, voedt de cao-strategie. Dat leidde tot scholing voor vakbondsbestuurders die straks aan de cao-tafel moeten bepalen waar, hoe en onder welke voorwaarden AI-systemen mogen worden gebruikt. Centraal staat dat werknemers recht hebben op vergoeding wanneer hun kennis als input voor AI-modellen wordt gebruikt, en dat algoritmische beslissingen transparant en niet uitsluitend voor toezicht of beoordeling mogen worden ingezet.

Erasmus-onderzoeker José Gallegos benadrukt dat het in havens vooral om snelheid gaat: rederijen en terminals optimaliseren om grotere schepen snel te verwerken, waardoor automatisering aantrekkelijker wordt dan puur loonkostenreductie. Dat biedt volgens hem ruimte voor vakbonden om te onderhandelen over de verdeling van de opbrengsten van robotisering — bijvoorbeeld in vorm van betere pensioenen, scholing of kortere werkweken. Stam pleit daarnaast voor geleidelijke uitfasering van personeel en wijst op grote fiscale consequenties: hij noemt een berekende jaarlijkse daling van circa €60 mln aan belastinginkomsten door krimp in havengerelateerde arbeid.

Het idee van een robottaks is niet nieuw (ook Bill Gates opperde het), maar stuit op praktische en economische bezwaren. Fiscale denktank IBFD waarschuwt voor omvangrijke definitorische en uitvoeringsproblemen, en emeritus hoogleraar Paul de Beer waarschuwt tegen het belasten van specifieke technologieën; hij ziet eerder ruimte voor zwaardere winst- of werkgeversheffingen en genereuze afvloeiingsregelingen.

Kortom: vakbonden willen vóór investeringen harde spelregels over AI vastleggen — inclusief vergoeding voor werknemersinbreng, transparantie van algoritmes en een mechanisme om maatschappelijke kosten van automatisering te compenseren — terwijl economen en fiscale experts wijzen op uitvoeringsproblemen en alternatieve beleidskeuzes. De discussie over hoe automatisering ten goede kan komen aan werknemers en de samenleving speelt hiermee al vóór de volgende cao-ronde in de havens.