Alex van Warmerdam, ontregelende perfectionist
In dit artikel:
Alex van Warmerdam (1952) bracht half april na een langzaam en precies proces een nieuwe verhalenbundel uit; de eerste drie zinnen had hij al zes jaar eerder naar uitgever Jasper Henderson gestuurd. Terwijl hij de afgelopen jaren ook films, schilderijen en exposities maakte — onder meer de film Nr. 10 (2021) en werk bij galerie Grimm — nam hij ruim de tijd om aan de verhalen te sleutelen: elk woord werd volgens zijn uitgever zorgvuldig gewogen.
Van Warmerdams oeuvre beslaat decennia en media: tien speelfilms, toneelstukken, dichtbundels, installaties en schilderijen. Zijn werk combineert zwarte humor met een beklemmende onderstroom; idyllische, typisch Nederlandse decors verbergen vaak machtsmisbruik, violente ontregelingen en absurdistische wendingen. Voorbeelden zijn zijn vroegere film De Noorderlingen en de verhalen uit de nieuwe bundel, waar personages zich plots in groteske situaties bevinden (zoals in ‘Man, vrouw, vis’). De film Borgman — over een mysterieuze zwerver die een gezin ontwricht — zorgde internationaal voor ophef en was de eerste Nederlandse film in 38 jaar die werd geselecteerd voor het hoofdprogramma van Cannes.
Critici en collega’s noemen Van Warmerdam origineel en eigenzinnig; Dick Maas noemde hem ooit “een genre op zich”. Zijn prijzenlijst onderstreept dat: zes Gouden Kalveren en de Johannes Vermeerprijs voor zijn gehele oeuvre, waarbij een jury hem omschreef als “volstrekt soeverein”. Tegelijk verzet Van Warmerdam zich tegen etiketten; hij mijdt interviews wanneer die te veel naar psychologiseren neigen en wil dat publiek zijn werk ervaart zonder al te veel verklaringen.
Zijn artistieke identiteit is nauw verweven met familie en vroege jeugdervaringen. Geboren en opgegroeid in een huis waar theater en muziek centraal stonden — vader was toneelmeester en schilderde decors — vond Alex al vroeg vormen van expressie. In de jaren zeventig speelde hij mee in experimentele straat- en muziektheaterprojecten (Hauser Orkater) die later overgingen in De Mexicaanse Hond, het collectief met zijn broers Marc en Vincent en muzikant Thijs van der Poll. Die samenwerking bleef voortbestaan toen Van Warmerdam films begon te maken: Marc nam na de tweede film de productie voor zijn rekening, Vincent componeerde, en Annet Malherbe (zijn partner) en Olga Zuiderhoek behoren tot vaste castleden.
Veel van zijn succes ontstond organisch: het scenario voor Abel schreef hij in het geniep en zette hij vervolgens om in film, met groot succes — Abel won meerdere Gouden Kalveren en werd door Nederlandse filmjournalisten hoog gewaardeerd. Sindsdien zijn er meerdere films en tentoonstellingen gekomen, ook in het buitenland (recent nog in New York).
Collega’s en samenwerkenden roemen zijn eigen beeldtaal en scherp observatievermogen, maar ervaren hem ook als perfectionist en veeleisend. Van storyboards tot lettertypekeuze voor zijn boeken: Van Warmerdam heeft sterke voorkeuren en districeert zichzelf over details; zijn broer Marc spreekt van “bij vlagen gekmakend” perfectionisme. Op filmsets leidt dat soms tot ingrijpende beslissingen, zoals het vervangen van decors of het op het laatste moment schrappen van scènes die “net niet goed” zijn.
Na Nr. 10 bleef het vijf jaar relatief stil op filmgebied; Van Warmerdam gaf herhaaldelijk aan nog geen goed aanknopingspunt te hebben gevonden. Recent is hij toch aan een nieuw scenario begonnen, al houdt hij de inhoud voor zich: volgens Marc duurt het waarschijnlijk nog een jaar voordat er iets leesbaars is. De toon van zijn loopbaan blijft hetzelfde: traag, precies en onnavolgbaar, met een constante zoektocht naar het werk dat meer dan alleen “goed” moet zijn.