Blijft de wetenschap vrouwen structureel benadelen?

In dit artikel:

Het aandeel vrouwelijke hoogleraren in Nederland is de afgelopen jaren duidelijk toegenomen: van ongeveer één op de acht toen Jet Bussemaker minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap werd tot bijna drie op de tien nu. Volgens Bussemaker kwam die vooruitgang niet vanzelf. Met de Westerdijk-impuls stelde zij vijf miljoen euro beschikbaar voor de benoeming van honderd extra vrouwelijke hoogleraren. Ook drong ze bij benoemingsprocedures aan op meer diverse kandidatenlijsten. De maatregel had volgens haar effect, al blijft de vooruitgang kwetsbaar.

Hoogleraar wetenschapscommunicatie Margriet van der Heijden benadrukt dat de ongelijkheid niet alleen door beleid wordt veroorzaakt. Stereotypen over de ideale wetenschapper, informele netwerken en traditionele carrièrepaden werken vrouwen nog steeds tegen. Vrouwen worden bovendien geregeld onderschat: onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat hetzelfde artikel beter wordt beoordeeld wanneer er een mannennaam boven staat. Dit staat bekend als het Matilda-effect.

Hoewel onder promovendi inmiddels ongeveer evenveel vrouwen als mannen zijn, neemt het aandeel vrouwen bij elke volgende stap op de carrièreladder af. Zwangerschap en ouderschapsverlof werden lange tijd nauwelijks meegenomen in beoordelingen, terwijl systemen vooral waren ingericht op een ononderbroken, traditioneel mannelijk carrièrepad. Ook de machtsafhankelijkheid van promovendi en jonge onderzoekers maakt hen kwetsbaar, zoals bleek uit affaires rond grensoverschrijdend gedrag aan universiteiten.

Bussemaker en Van der Heijden vinden daarom naast formele regels ook cultuurverandering noodzakelijk. Universiteiten moeten niet steeds zoeken naar kopieën van bestaande hoogleraren, maar verschillende loopbanen en kwaliteiten waarderen. In de beweging ‘Erkennen en Waarderen’ gaat het daarom niet alleen om publicaties, citaties en grote subsidies, maar ook om onderwijs, begeleiding, samenwerking, kennisdeling en goed teamwerk.

Daarnaast moet de geschiedenis van wetenschap breder worden verteld. Vrouwen hebben altijd bijgedragen, maar hun werk verdween vaak uit het collectieve geheugen doordat wetenschappelijke vooruitgang vooral aan enkele beroemde mannen werd toegeschreven. Een betere representatie kan het beeld doorbreken dat wetenschap vooral voor mannen is.

Beiden waarschuwen dat oude patronen snel kunnen terugkeren. Maatschappelijke normen, media, sociale media en algoritmen kunnen stereotiepe beelden blijven verspreiden; AI-systemen nemen die vooroordelen over uit historische datasets. Toch blijft Van der Heijden optimistisch: kennis over vrouwelijke bijdragen en de mechanismen van uitsluiting kan opnieuw worden onderdrukt, maar verdwijnt niet definitief.