Dakloosheid en verslaving nemen toe, terwijl de oplossingen al jaren zwart-op-wit staan
In dit artikel:
De Poolse arbeidsmigrant Bartosz Grzybowski kwam naar Nederland na de belofte van werk, huisvesting en vervoer. Hij werkte lange dagen in onder meer de vlees- en bloemensector, maar verloor uiteindelijk zijn baan. Omdat zijn woning aan een andere werknemer moest worden gegeven, kreeg hij drie dagen om te vertrekken. Na twee weken op straat belandde hij in een daklozenopvang in Rotterdam.
Daar helpt begeleider Violetta Żugier, die zelf Pools spreekt, hem en andere arbeidsmigranten met Nederlandse les, sollicitaties en informatie over hun rechten. Veel arbeidsmigranten komen volgens haar slecht voorbereid naar Nederland. Ze kennen hun contract niet, onderschatten de hoge kosten van levensonderhoud en lopen het risico hun woning kwijt te raken zodra hun arbeidscontract eindigt. De koppeling tussen werk en huisvesting maakt hen bijzonder kwetsbaar.
De problemen zijn in meerdere grote steden sterk toegenomen. Het Leger des Heils schat dat ongeveer 60 procent van de mensen die op straat leven EU-arbeidsmigrant is. In Amsterdam komen volgens burgemeester Femke Halsema 1.500 van de 3.500 overlastgevende dakloze mensen uit Oost-Europa. In de stad leven inmiddels circa 15.000 mensen zonder vaste woon- of verblijfplaats; het aantal meldingen van tentenkampen is in drie jaar vervijfvoudigd. Ook Rotterdam, Den Haag en Utrecht zien een forse stijging. De burgemeesters van de vier grootste steden waarschuwden het kabinet in september voor een vicieuze cirkel van armoede, verslaving, psychische problemen en uitzichtloosheid.
Het kabinet erkent dat de doelstelling om dakloosheid in 2030 uit te bannen niet langer realistisch is. Minister Mirjam Sterk wijst onder meer op het tekort aan woningen en zorgplekken, de stijgende levensonderhoudskosten en de gevolgen van arbeidsmigratie. Hulpverleners zien bovendien dat de huidige dakloze populatie anders is dan vroeger: arbeidsmigranten komen vaak niet in aanmerking voor een sociale huurwoning of gemeentelijke ondersteuning, terwijl werkgevers hen niet altijd mogen helpen. Taalproblemen en het ontbreken van sociale netwerken maken het leven op straat nog zwaarder.
In Utrecht ziet hulpverlener Jimmy Bosman, zelf voormalig dakloos en verslaafd, de gevolgen dagelijks. Bij een gebruikersruimte kunnen mensen drugs onder toezicht gebruiken. Vooral de opkomst van crack zorgt volgens hem voor grote problemen, omdat gebruikers er snel opnieuw behoefte aan krijgen. De ruimte sluit daarom ’s nachts tijdelijk om bezoekers rust te geven. Een vervangend middel zoals methadon bij heroïne bestaat voor crack nog niet; onderzoek naar dexamfetamine werd stilgelegd vanwege kwaliteitszorgen.
Deskundigen benadrukken dat huisvesting juist een belangrijk deel van de oplossing is. Volgens Guusta van der Zwaart van De Tussenvoorziening leidt dakloosheid vaker tot verslaving dan andersom. Bij programma’s als Housing First en Gemengd Wonen blijft ongeveer 85 procent van de deelnemers na toewijzing van een woning uit de dakloosheid. Bewoners hoeven niet eerst af te kicken, maar moeten wel huur betalen, geen overlast veroorzaken en begeleiding accepteren. De investering van ongeveer 25.000 tot 30.000 euro per persoon is volgens dakloosheidsexpert Nienke Boesveldt goedkoper dan langdurige handhaving en verslavingszorg op straat. Onderzoek van de Vrije Universiteit laat bovendien zien dat gebruikersruimtes het drugsgebruik en de criminaliteit in de omgeving kunnen verminderen.
Voor arbeidsmigranten ligt er sinds het rapport van de commissie-Roemer uit 2020 een beleidsplan. Dat voorziet onder meer in strengere controle op uitzendbureaus en werkgevershuisvesting en het loskoppelen van arbeids- en huurcontracten. Veel aanbevelingen zijn echter niet uitgevoerd. Een regel die looninhouding voor huisvesting moest beperken, werd door minister Mariëlle Paul teruggedraaid. Volgens haar helpt het arbeidsmigranten wanneer werkgevers, gezien de krappe woningmarkt, hun huisvesting blijven regelen. Gemeentebestuurders en deskundigen vinden juist dat hierdoor belangen van werkgevers zwaarder wegen dan de gevolgen voor steden, waar de overlast terechtkomt.
Voor Grzybowski kwam hulp te laat. Tijdens zijn verblijf op straat raakte hij door de kou ernstig gewond. Na acht operaties moesten op zijn vijftigste verjaardag een been en zijn andere voet worden geamputeerd. Toch wil hij niet terug naar Polen, waar hij naar eigen zeggen ook niets heeft. Vanuit zijn rolstoel zoekt hij in de opvang verder naar werk: hij wil ondanks alles weer aan de slag.
Vandaag Inside: Lale Gül heeft contract bij RTL, maar wordt nooit uitgenodigd: ‘Laten we het dan gewoon ontbinden'