De huishoudpotjes in Zimbabwe raken leeg, nu gastarbeid in Zuid-Afrika riskanter wordt

In dit artikel:

Zuid-Afrika telt naar schatting 2,4 tot 3,1 miljoen immigranten, onder wie veel mensen zonder geldige verblijfsstatus. Ongeveer de helft kwam rond 2000 uit Zimbabwe, nadat landhervormingen en economische instorting daar tot grote armoede hadden geleid. Anderen komen vooral uit Lesotho, Mozambique, Malawi, Congo en Nigeria. Door zijn relatief sterke economie en open samenleving bleef Zuid-Afrika lange tijd een belangrijke bestemming voor arbeidsmigranten.

Migranten leveren volgens de Oeso ongeveer 9% van het Zuid-Afrikaanse bbp. Tegelijk sturen zij een groot deel van hun inkomen naar familie in hun geboorteland. In 2024 werden vijftien miljoen geldtransacties naar landen in de regio geregistreerd, met een totale waarde van circa €1 miljard. Zimbabwe ontving 61% van deze stroom. In totaal kwam daar vorig jaar ongeveer €2,11 miljard aan zogenoemde remittances binnen, ruim 8% van het bbp en meer dan de buitenlandse directe investeringen. Alleen vanuit het Verenigd Koninkrijk kwam inmiddels iets meer geld naar Zimbabwe dan vanuit Zuid-Afrika, ondanks de veel grotere Zimbabwaanse diaspora in Zuid-Afrika.

Veel arbeidsmigranten werken informeel en hebben geen bankrekening. Zij sturen hun geld daarom via apps als Mukuru, Hello Paisa en Mama Money, die samenwerken met winkels en kiosken. Familieleden kunnen het bedrag in Zimbabwe kort daarna contant of digitaal opnemen. Deze formele kanalen zijn vaak goedkoper en veiliger dan koeriers, bekenden of zogenoemde malayitsha’s, die geld meenemen naar Zimbabwe maar het soms niet of slechts gedeeltelijk afleveren. Toch blijven de kosten hoog: Zuid-Afrika is volgens de Wereldbank het duurste G20-land voor internationale overboekingen, met gemiddeld meer dan 13% transactiekosten.

De geldzendingen betalen niet alleen boodschappen, huur en schoolkosten, maar ook medische uitgaven, bruiloften, begrafenissen en de bouw van huizen. Volgens onderzoeker Godfrey Tawodzera zijn veel migranten van plan uiteindelijk terug te keren en investeren zij daarom in grond en woningen in Zimbabwe. Als de geldstroom wegvalt, neemt de voedselonzekerheid toe, worden kinderen van school gehaald en kunnen gezinnen uiteenvallen.

Die dreiging wordt groter doordat Zuid-Afrika zijn migratiebeleid aanscherpt. In de afgelopen drie maanden vertrokken minstens 178.000 buitenlanders. Een volksbeweging en burgerwachten eisen de uitzetting van ongedocumenteerde migranten, die zij verantwoordelijk houden voor concurrentie om banen, zorg en onderwijs. Na eerdere gewelddadige antimigratieprotesten stuurden Nigeria, Ghana en Malawi eind juli transport om burgers te repatriëren.

De gevolgen zijn ook in Zuid-Afrika zichtbaar. Boeren missen arbeidskrachten voor de fruit- en suikerrietoogst, textielfabrieken draaien minder en huishoudelijke diensten kampen met personeelstekorten. Volgens Tawodzera zijn veel Zimbabwanen uit veiligheidsoverwegingen teruggekeerd; degenen die blijven, vinden vaak geen werk, zelfs wanneer hun vergunning geldig is. Daarmee dreigt de uittocht niet alleen de arbeidsmarkt in Zuid-Afrika te verstoren, maar ook de levensonderhoud van gezinnen in Zimbabwe en andere buurlanden te ondermijnen.