De keerzijde van alles opzoeken: 'AI-toepassingen zijn erop gebouwd met je mee te denken'

In dit artikel:

Wereldwijd worden dagelijks bijna 14 miljard zoekopdrachten in Google ingevoerd, blijkt uit cijfers van maart 2025. Ook AI wordt steeds vaker als vraagbaak gebruikt: volgens onderzoek van Ruigrok gebruikt 40 procent van de Nederlanders minstens wekelijks een AI-assistent zoals ChatGPT of Claude. Ruim een derde doet dat om informatie te vinden.

Dat gemak heeft volgens deskundigen ook een keerzijde. Neuropsycholoog en hoogleraar Margriet Sitskoorn benadrukt dat mensen niet per se dommer worden door alles op te zoeken, maar dat het hersengebied waarmee zij zelfstandig nadenken mogelijk minder wordt getraind. Door voortdurend online te schakelen, ontwikkelt de verdeelde aandacht zich sterker, terwijl langdurige concentratie — bijvoorbeeld bij het lezen van een boek — moeilijker kan worden.

Dit verschijnsel heet cognitieve offloading: denkwerk wordt uitbesteed aan een smartphone, zoekmachine, AI of rekenmachine. Onderzoeken wijzen erop dat vooral AI-gebruik kan samenhangen met minder diep nadenken, minder onthouden, minder hersenactiviteit en sneller opgeven bij zelfstandig denkwerk. Jeroen van den Hoven, hoogleraar ethiek van informatietechnologie aan de TU Delft, waarschuwt bovendien dat mensen verbanden en kritische reflectie kunnen missen wanneer ze direct een chatbot raadplegen. Omdat AI overtuigend met gebruikers meebeweegt, kan informatie bovendien sneller als waarheid worden aangenomen.

De gevolgen reiken volgens de experts verder dan het individuele geheugen. Mensen weten mogelijk van veel onderwerpen een beetje, maar luisteren minder goed naar elkaar en overschatten hun eigen gelijk. Dat kan polarisatie versterken. Ook klikken gebruikers vaak niet door naar de oorspronkelijke bron: bijna de helft van de Google-zoekopdrachten eindigt zonder klik, terwijl dat bij Googles AI-assistent volgens aangehaalde analyses ongeveer 93 procent is.

De langetermijninvloed van zoektechnologie en AI is nog niet duidelijk. Tegelijk bieden deze middelen wel toegang tot veel kennis die anders moeilijk bereikbaar is. Sitskoorn adviseert daarom vragen zo objectief en specifiek mogelijk te formuleren, bronnen te controleren en informatie niet klakkeloos over te nemen. Dat is vooral belangrijk bij onderwerpen als medicatie en beleggingen; bij onschuldige vragen zijn fouten minder ingrijpend. Van den Hoven vindt dat ontwikkelaars al bij het ontwerpen van AI-toepassingen rekening moeten houden met maatschappelijke risico’s en dat scholen, universiteiten en andere kennisinstellingen moeten leren hoe ze AI verantwoord inzetten.