Erdal Balci: 'Ik denk dat veel mensen een hekel hebben aan vrijheid'

In dit artikel:

De Turks-Nederlandse schrijver Erdal Balci (1969) werkt in de Utrechtse bibliotheek aan een nieuwe roman, die hij in september bij zijn uitgever wil inleveren. Het boek gaat over een jongen die door zijn vader tot zwijgen wordt gedwongen. Daarmee sluit het aan bij thema’s die centraal staan in Balci’s leven en werk: vrijheid van meningsuiting, individuele autonomie en vrijheid als voorwaarde voor liefde.

Balci werd bekend met De gevangenisjaren, een autobiografisch geïnspireerde roman over een jongen die op zijn elfde vanuit het Oost-Turkse Ardahan naar Nederland komt. In Utrecht groeit hij op binnen een streng gecontroleerde Turks-Nederlandse gemeenschap, waar vooral meisjes en vrouwen weinig vrijheid hebben en verwestering wordt tegengegaan. De roman beschrijft hoe de hoofdpersoon vrienden, familie, geloof en identiteit verliest, maar ook langzaam ontdekt dat er buiten die gesloten wereld een vrijer leven bestaat.

Een bepalende ervaring in Balci’s jeugd was de dood van zijn zus bij een ongeluk. De opmerking van zijn vader dat het erger zou zijn geweest als een zoon was omgekomen, maakte hem op jonge leeftijd bewust van de ongelijke kansen voor jongens en meisjes. Later koos Balci er bewust voor om afstand te nemen van tradities uit zijn familie. Zo liet hij zijn zoon niet besnijden, ondanks weerstand binnen de Turkse familie.

Balci zegt dat hij het boek pas durfde te schrijven toen zijn ouders ernstig ziek waren en het niet meer konden volgen. Zijn moeder leed aan Parkinson en zijn vader aan dementie; beiden overleden drie jaar geleden. Hij ziet zijn moeder niet alleen als iemand die hem vroeger weinig liefde kon geven, maar ook als slachtoffer van omstandigheden die haar zelf hadden gevormd. Haar late pogingen om dat gemis te herstellen kwamen volgens hem te laat.

Zijn ontwikkeling werd sterk beïnvloed door schrijvers als Yaşar Kemal, Salman Rushdie, de Russische klassieken en Hemingway, maar ook door filosofen als Aristoteles en Spinoza. In 2025 verscheen een documentaire over hem, Wie de kudde verlaat van Hester Overmars. Daarin keert Balci terug naar Ardahan en Utrecht. Hij vertelt ook hoe hij als jongen zelf meewerkte aan de onderdrukking van zijn zussen, bijvoorbeeld door een schoolkamp van een zus tegen te houden. Zijn openhartigheid leidde uiteindelijk tot erkenning van die zus, hoewel zij moeite had met de manier waarop hun familiegeschiedenis in zijn roman was verwerkt.

Balci keert zich fel tegen wat hij ziet als het Nederlandse cultuurrelativisme: het idee dat alle culturen gelijkwaardig zijn, ook wanneer vrouwenrechten, individuele vrijheid en democratische waarden ontbreken. Volgens hem kijken Nederlanders te vaak naar folkloristische of culinaire aspecten van andere culturen en negeren zij onderdrukking binnen religieus-conservatieve gemeenschappen. Als jonge journalist werkte hij daar aanvankelijk aan mee door media te geven wat zij wilden horen, maar in 1998 vertrok hij naar Istanbul om correspondent te worden. In 2014 keerde hij met zijn gezin terug naar Nederland, vooral vanwege de vrijheid voor zijn kinderen.

Balci noemt secularisme essentieel voor de bescherming van vrijheid en gelijkberechtiging. Hij pleit voor meer steun aan seculiere bewegingen in landen van herkomst en verlangt naar een nieuwe, seculiere politieke kracht in Nederland. Religie ziet hij niet als een veranderlijke politieke ideologie, maar als een beroep op onveranderlijke goddelijke voorschriften, wat volgens hem botst met individuele vrijheid en vrouwenrechten.

Ook liefde verbindt hij met vrijheid. Eerlijke liefde betekent voor hem dat partners elkaar helpen groeien, iets wat hij naar eigen zeggen bij zijn vrouw Leonie heeft geleerd. Gearrangeerde huwelijken en eer- en beschermingsculturen maken volgens Balci iedereen ongelukkig. De vrijheid die in Europa is opgebouwd, moet daarom worden gekoesterd: wereldwijd leeft nog altijd maar een minderheid van de vrouwen vrij, en de grootste emancipatierevolutie moet volgens hem nog komen.