Fraudedetective waarschuwt wetenschappers voor listige valkuilen: 'Focus niet te veel op die superfraudeur'

In dit artikel:

Stan van Pelt analyseert in Sloppy Science (Lebowski, 2025) hoe wetenschappelijke integriteit niet alleen door enkele beroemde fraudeurs zoals Diederik Stapel wordt ondermijnd, maar vooral door alledaagse slordigheden die veel minder opvallen. Van Pelt, voormalig neurowetenschapper en nu wetenschapsjournalist, verzamelt in ongeveer 300 pagina’s voorbeelden van fouten, onzorgvuldigheden en soms opzettelijk bedrog binnen de wetenschap, zonder te pretenderen volledig te zijn.

Centraal in het boek staat de Nederlandse Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit (2004, meerdere malen herzien), die schendingen in drie categorieën verdeelt: ernstige integriteitsschendingen, bedenkelijk gedrag en lichte tekortkomingen. Volgens integriteitshoogleraar Lex Bouter, geciteerd in het boek, zijn de meer subtiele, veelvoorkomende praktijken misschien nog schadelijker voor de wetenschap dan flagrante fabriceerpraktijken: "Bedenkelijke onderzoekspraktijken zijn echter minstens zo slecht voor de wetenschap als onderzoek dat volledig bij elkaar verzonnen is." Van Pelt laat zien hoe tijdsdruk, carrière-incentives en menselijke vooroordelen onderzoekers kunnen verleiden tot praktijken als HARKing (Hypothesizing After the Results are Known), selectief rapporteren of het rooskleurig interpreteren van statistieken.

Het boek bespreekt ook institutionele oorzaken: publicatievoorkeur voor positieve uitkomsten (publication bias), de verleiding van predatory journals en predatory conferences die tegen betaling publicatie beloven zonder degelijke toetsing, en het gebrek aan nadruk op het publiceren van niet-bevestigende resultaten. Enkele enquêtes geven volgens Van Pelt een verontrustend beeld: een op de vier à vijf Europese onderzoekers heeft weleens zonder ethische toestemming gewerkt of resultaten weggelaten die niet in het plaatje pasten.

Een kanttekening van de recensent is dat Van Pelt zich vooral richt op de bètawetenschappen; geesteswetenschappen en sociale theorieën (zoals intersectionaliteit en dekoloniale benaderingen) krijgen minder aandacht, terwijl ook daar vragen over methoden en standaarden leven. Van Pelt suggereert impliciet dat vervolgonderzoek of een tweede deel wenselijk zou zijn om die domeinen beter te belichten.

De toon van Sloppy Science is waarschuwend maar praktisch: de auteur wijst op herkenbare valkuilen en pleit voor veranderingen in het wetenschappelijke ecosysteem—minder nadruk op spectaculaire positieve resultaten, meer waardering voor repliceerbaarheid en transparantie, en voorzichtigheid tegenover twijfelachtige publicatiekanalen. Het boek is daarmee een oproep tot systemische hervorming in plaats van enkel het zoeken naar individuele zondaars. Prijs: €24,99.