Heeft onze drang tot productiviteit een keerzijde?

In dit artikel:

In een gesprek kruisen David Allen, auteur van de productiviteitsmethode Getting Things Done (GTD), en filosoof en schrijver Lieke Knijnenburg de degens over onze obsessie met efficiëntie en een volle agenda. Allen woont al veertien jaar in Amsterdam, dat hij juist waardeert om de ontspannen levensstijl. Knijnenburg verhuisde naar Berlijn, omdat zij Amsterdam als voortdurend gehaast ervaart. Volgens haar geeft een drukke agenda status, terwijl in Berlijn meer ruimte lijkt te zijn voor ontspanning.

Knijnenburg onderzocht in haar boek Een schitterende leegte hoe haar eigen drang naar presteren haar vervreemdde van haar wensen en creativiteit. Ze maakte dagelijks lijstjes en voelde zich schuldig als taken bleven liggen. Zelfs wanneer alles af was, bleef een leeg en onbevredigend gevoel over. Ze ziet daarin niet alleen een persoonlijk probleem, maar ook de invloed van het kapitalistische en neoliberale denken. Begrippen als investeren in vriendschappen en werken aan persoonlijke groei laten volgens haar zien hoe marktlogica het privéleven is binnengedrongen.

Allen verdedigt GTD als een manier om juist rust te creëren. Door losse gedachten en taken vast te leggen, blijven ze volgens hem niet voortdurend in het hoofd rondspoken. Zijn doel is niet harder of sneller werken, maar “passend betrokken” zijn: weten waaraan je je verbindt en wat je kunt loslaten. Productiviteit betekent voor hem bereiken wat je werkelijk wilt, of dat nu werken, ontspannen of plezier maken is. Een belangrijk advies uit zijn methode is om niet aan meer dan drie grote projecten tegelijk verbonden te zijn en vaker nee te zeggen.

Knijnenburg vindt dat zelfs dit streven naar een leeg hoofd vaak instrumenteel blijft: ruimte moet dan vooral ontstaan voor betere ideeën, oplossingen en prestaties. Zij waarschuwt dat de nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid maatschappelijke druk onzichtbaar maakt. Mensen hebben volgens haar elkaar nodig om veranderingen af te dwingen waardoor iedereen rustiger kan leven. Ook wil ze af van de voortdurende controlemode en ruimte laten voor verveling, toevallige ontmoetingen en verrassingen.

Allen legt de oorzaak van overbelasting vooral bij individuele keuzes en menselijke verlangens. Mensen willen nu eenmaal meer, beter en anders, zegt hij; GTD helpt om daar bewust mee om te gaan. Knijnenburg betwijfelt juist of een overvolle agenda werkelijk voortkomt uit de menselijke natuur en vindt dat we kritisch moeten blijven op die drang. Ondanks hun fundamentele verschil erkennen beiden dat veel mensen onder druk staan. Hun gesprek eindigt dan ook met een kleine oefening in vertraging: Knijnenburg gaat alleen lunchen met een boek, Allen met een glas wijn.