Help! De democratie verzuipt

In dit artikel:

In zijn boek *Democratie in vrije val* waarschuwt de Belgische politicoloog Patrick Vander Weyden voor de wereldwijde terugval van de democratie. Anders dan bij eerdere antidemocratische golven komen autoritaire krachten volgens hem nu niet vooral via staatsgrepen aan de macht, maar door verkiezingen te winnen en daarna de rechtsstaat van binnenuit uit te hollen.

Als voorbeelden beschrijft hij Hongarije en de Verenigde Staten. Onder premier Viktor Orbán werden in Hongarije de rechterlijke macht en de media onder politieke controle gebracht en werden kiesdistricten aangepast om de regeringspartij te bevoordelen. Nadat oud-Orbán-getrouwe Péter Magyar na zestien jaar een einde maakte aan diens hegemonie, resteert de moeilijke vraag hoe de democratie kan worden hersteld zonder zelf de rechtsstaat te schenden. Ook de Poolse premier Donald Tusk kampt met dat dilemma na de verdrijving van de nationalistische PiS-partij.

Over de VS schrijft Vander Weyden onder de titel ‘Trump II – de autoritaire coup’ dat dezelfde ontwikkelingen zich daar sneller voltrekken. De tussentijdse verkiezingen van 3 november, waarbij het Huis van Afgevaardigden en een derde van de Senaat worden gekozen, kunnen volgens hem bepalen hoeveel politieke ruimte president Trump in de tweede helft van zijn tweede termijn overhoudt. Alleen een grote nederlaag zou hij mogelijk accepteren; bij een nipte uitslag vreest Vander Weyden dat Trump middelen zal inzetten om de uitslag naar zijn hand te zetten. De verkiezingen vormen daarom volgens hem een kantelpunt voor de Amerikaanse democratie.

Vander Weyden doet 51 voorstellen om democratische instituties te beschermen. Extreemrechtse partijen zoals de Duitse AfD, de Nederlandse PVV en FvD moeten volgens hem niet als normale coalitiepartners worden behandeld, maar ook niet worden doodgezwegen. Samenwerking moet worden uitgesloten, terwijl partijen wel in debat moeten worden uitgedaagd. Daarbij zouden politici en media minder op migratie moeten focussen en juist het autocratische wereldbeeld van extreemrechts, evenals de bewondering voor leiders als Vladimir Poetin, blootleggen. Media zouden deze partijen bovendien expliciet ‘extreemrechts’ moeten noemen.

De eerste verdedigingsstrategie is volgens de auteur niet alleen oppositie tegen extreemrechts, maar ook het actief benadrukken van de voordelen van democratie: sterke democratieën bieden hun burgers meer vrijheid en zijn minder geneigd elkaar oorlog aan te doen. Het boek combineert daarmee analyse, waarschuwing en een praktische actielijst voor het herstel van democratische weerbaarheid.