Ik ben er nog: het schuldgevoel van de overlever
In dit artikel:
Drie portretten van mensen die kampen met overlevingsschuld tonen hoe verlies, toeval en verantwoordelijkheid iemands leven lang kunnen blijven nagloeien.
Ruurd Mosterd (1979), oprichter van een outdoor- en coachingsbedrijf, overleefde op 11 mei 2020 een surfdrama bij Scheveningen waarbij vijf anderen om het leven kwamen. Die dag waren versoepelde coronamaatregelen aanleiding om met vrienden te bodysurfen; een zeldzame schuimlaag, harde wind en hoge golven maakten terugkeren naar het strand onmogelijk. Ruurd werd onderkoeld uit zee gered door de KNRM. De combinatie van lichamelijk trauma, het verlies van drie vrienden en de wetenschap dat hij had kunnen sterven, leidde tot intense gevoelens van schuld, schaamte en angst. Hij vond steun bij lotgenoten, de reddingswerkers en zijn gezin, en gebruikte inzichten uit een recent afgeronde coachingsopleiding om niet te verdringen maar te verwerken. Therapie hielp hem weer te leren genieten en betekenis te vinden in het helpen van anderen. De zee blijft voor hem een bron van rust en tegelijk een herinnering aan wat hij verloor.
Carola Antonissen (1987), custom consultant, groeide op als verzorgende van haar moeder, die leed aan de erfelijke ziekte van Huntington en op 47-jarige leeftijd stierf. Huntington uit zich in bewegingsstoornissen en persoonlijkheidsveranderingen; de familie weet al lang dat er een 50% kans op draagsterschap bestaat. Carola stelde een erfelijkheidstest lang uit uit angst voor de uitslag, maar koos uiteindelijk wel om kinderen te krijgen — en bleek geen drager. Haar zus is dat wel; haar ziektebeeld verergert en Carola is nu mantelzorger voor haar. De situatie veroorzaakt een hardnekkige overlevingsschuld: genieten voelt vaak ongepast zolang haar zus lijdt. Ze volgt therapie om haar zelfbeeld en grenzen te herstellen, schuift ambities op de lange baan en hoopt later als (trauma)therapeut anderen te kunnen bijstaan.
Burgo Jansen (1981), interventieradioloog, overleefde in 2017 een lawine bij Lech Zürs (Oostenrijk) waarbij zijn goede vriend Diederik omkwam. De lawine sloeg onverwacht los tijdens off-piste skiën met een ervaren gids; Diederik werd bedolven en later dood aangetroffen. Burgo doorliep schok, politieverhoor en het moeilijke proces van de officiële melding aan nabestaanden (waarbij hij zich gekwetst voelde door vertragingen in dat contact). Hij worstelde met de vraag waarom zijn leven doorging terwijl dat van zijn vriend stopte. Langzaam hervond hij stabiliteit door steun van gezin en door actief betrokken te zijn bij de emotionele nazorg van Diederiks familie. Voor hem is overlevingsschuld een golf die komt en gaat; het verlies heeft zijn prioriteiten veranderd en hem gevoeliger gemaakt voor wat er echt toe doet.
Gezamenlijk laten deze verhalen zien dat overlevingsschuld zich in verschillende levenssituaties voordoet — bij nood op zee, erfelijke ziekte in de familie en plotselinge dodelijke ongevallen — en dat verwerking vaak een mix vereist van professionele hulp, sociaal draagvlak en zingeving. Alle drie vinden ze enige verlichting door praten, therapie en het omzetten van pijn in zorg voor anderen, maar de nasleep van het overleven blijft een blijvend facet van hun levensverhalen.