Is Trump onze eigen schuld?

In dit artikel:

De auteur betwist de populaire opvatting dat Donald Trump de postwaarheid heeft uitgevonden. Trump behandelt feiten duidelijk als ondergeschikt aan zijn eigen belangen en overtuigingen, maar volgens de auteur ging aan zijn optreden een langere ontwikkeling vooraf waarin objectieve waarheid steeds meer werd gerelativeerd.

Oorspronkelijk betekende de uitspraak dat “de waarheid niet bestaat” vooral dat mensen hun eigen perspectief niet met de waarheid moesten verwarren. In de tweede helft van de twintigste eeuw kreeg die gedachte volgens de auteur echter een radicalere betekenis: waarheid zou niet objectief bestaan, maar afhankelijk zijn van perspectief, cultuur en macht. Daarbij werden ideeën van postmoderne denkers als Michel Foucault, Jacques Derrida en Jean-François Lyotard volgens hem vaak versimpeld. Hun kritiek op de invloed van machtsstructuren op kennis veranderde in de opvatting dat waarheid uitsluitend door macht wordt bepaald.

Ook theorieën rond identiteit, sociale positie en intersectionaliteit droegen volgens de auteur bij aan deze verschuiving, vooral binnen linkse academische en activistische milieus. Hij benadrukt dat denkers als Judith Butler, Sandra Harding en Kimberlé Crenshaw niet letterlijk ontkennen dat waarheid bestaat, maar wel invloedrijk waren in een breder intellectueel klimaat waarin objectiviteit verdacht raakte. Journalist Michiko Kakutani ziet een verband tussen dit postmodernisme, de afwijzing van Verlichtingsidealen en de verzwakking van gevestigde waarheidsclaims aan universiteiten.

Die ontwikkeling raakte ook de journalistiek. Uitspraken dat objectiviteit een illusie of een achterhaald ideaal is, en het manifest “Alle journalistiek is activisme” van Fréderike Geerdink, illustreren volgens de auteur hoe journalisten zich steeds vaker als pleitbezorgers voor sociale verandering zien. Dat kan een begrijpelijke afwijzing van macht zijn, maar maakt het volgens hem moeilijker om onderscheid te maken tussen journalistiek en politiek activisme. Als iedere journalist vooral zijn eigen gewenste verandering uitdraagt, blijft er minder ruimte over voor een betrouwbare beschrijving van wat er feitelijk gebeurt. Ook de wetenschap werd door radicale relativistische ideeën als een sociaal construct gewantrouwd.

De auteur erkent dat perspectief, macht en sociale omstandigheden invloed hebben op kennis. Hij verwerpt echter de stap naar waarheidsrelativisme: als er geen gedeelde waarheid bestaat, wordt het onmogelijk om iemand overtuigend van leugens te beschuldigen. Filosoof Martine Prange verdedigt juist waarheidspluralisme en legt de verantwoordelijkheid voor de huidige crisis vooral bij Trump en het fascisme. Volgens de auteur laat die positie onvoldoende zien hoe meerdere waarheden verenigbaar zijn met een harde veroordeling van onwaarheid.

De centrale conclusie is dat Trump niet de oorsprong, maar eerder het resultaat van deze ontwikkeling is. Zijn voortdurend wisselende, contextafhankelijke werkelijkheid belichaamt volgens de auteur het relativisme dat eerder door academische en activistische milieus werd verspreid. Door objectieve waarheid af te wijzen om machtsmisbruik tegen te gaan, hebben critici volgens hem onbedoeld ruimte geschapen voor fundamentalisten en populisten om hun eigen “waarheid” op te leggen. Trump is daarmee het Frankensteinmonster van een relativisme dat hem de weg heeft geplaveid.