Jan Jaap van der Wal: 'België gaf mij nieuwe adem'

In dit artikel:

In een klein zaaltje in Willebroek geeft Jan Jaap van der Wal gretig acte de présence voor de eerste try‑out van zijn nieuwe voorstelling Amor Fati. De voorstelling — die dit najaar in première gaat en waar hij zich op voorbereidt om ze zo’n 140 keer te spelen — is deels opgebouwd uit vaste blokken waarop hij kan terugvallen, maar vooral ook uit momentopnamen: wat hij die avond ziet, hoort of meemaakt vormt ter plekke materiaal. Die losse speelwijze staat haaks op gestileerde shows; Van der Wal zegt dat hij zich het meest thuisvoelt in improvisatie en het spelen met het aanwezige publiek.

Amor Fati is voor hem een reflectie op leeftijd en lotsbestemming: op zijn 46e wil hij terugkijken op zijn traject en de dingen omarmen die gebeurde. Zijn carrière begon in Amsterdam bij Comedytrain; hij werkte jarenlang voor tv (onder meer Dit Was Het Nieuws), maakte solovoorstellingen en verzorgde twee oudejaarsconferences. Na een periode van zoeken verhuisde hij in 2014 tijdelijk naar Antwerpen; sinds 2021 woont hij er definitief met zijn vrouw Eva Duijvestein en hun zoon Tove. Vlaanderen heeft hem volgens hem opnieuw adem gegeven en veranderde zijn blik: het land voelt voor hem als een tweede thuis — een liefde die ook met lotsbestemming te maken zou hebben.

De band met Vlaanderen komt terug in veel observaties in de show en in zijn beroepshouding. Van der Wal omschrijft Vlamingen als nuchter, terughoudend en beleefd: ze geven elkaar de ruimte en reageren minder snel met cynisme of sarcasme dan Nederlanders. Dat schept voor hem rust — en vertrouwen — omdat kritiek er minder meteen het hele imago aantast. Tegelijk erkent hij dat hij als Nederlander in Vlaanderen altijd deels “die Hollander” zal blijven; die status aparte geeft hem ook vrijheid om scherpe observaties te maken. Voorbeelden uit zijn routines (zoals de anekdote over een onhandig zwembad uit 1920 of over het Belgische defensieapparaat met communicatiedrones) illustreren die balans tussen plagen en waardering.

Persoonlijker dan vroeger
Van der Wal is zichtbaar persoonlijker geworden op het podium. Waar hij vroeger vooral wilde imponeren of ventileren, gebruikt hij nu zijn eigen leven als materiaal omdat dat oprechtheid oplevert. Dat geldt ook voor zijn openheid over de manier waarop zoon Tove verwekt is — met hulp van een donor — en over het effect van vaderschap: het geeft hem een vaste basis en een ander perspectief op wat belangrijk is. Hij verwerkt het donorschap expliciet in zijn voorstellingen en bedankt de donor publiekelijk, iets wat hem telkens raakt.

Werkhouding en esthetiek
Hij benadrukt dat hij niet het soort cabaret maakt dat een volledig uitgedachte fantasiewereld creëert zoals sommige collega’s; hij wil juist reageren op het hier en nu. Dat betekent dat een avond in Willebroek nooit precies hetzelfde is als een avond elders. Toch heeft hij kernmomenten die hij koestert — hij moet de show 140 keer met plezier blijven spelen. Hij weigert ook om zijn try‑outs met data-analyse (zoals AI-analyse van waar het publiek het hardst lacht) te laten optimaliseren; authenticiteit en aanwezig zijn op het toneel zijn voor hem fundamenteler.

Achtergrond en carrière
Opgegroeid in Leeuwarden in een vrijdenkend gezin, geboren met een schisis en twaalf operaties achter de rug, nam hij vroeg het podium als schuilmiddel en wapen tegen eventuele pesterijen. Op zijn zeventiende verliet hij de studie kunstgeschiedenis voor Comedytrain; daarna groeide hij uit tot een bekend gezicht op televisie en het theater. Hij was artistiek leider van Comedytrain, teamcaptain bij Dit Was Het Nieuws en maakte succesvolle soloproducties. Zijn carrière in Vlaanderen leidde tot tv‑rollen en een stevige schare fans; hij noemt zichzelf een “Vlaming in opleiding”.

Relatie met publiek en politiek
Van der Wal ervaart de Vlaamse publieke sfeer als hiërarchischer maar tegelijk minder voyeuristisch dan de Nederlandse: politici en tv‑wereld zitten dicht bij elkaar, en beleefdheden zoals een minister die zich afmeldt omdat ze net vader of moeder is geworden, vallen hem op. Hij stond onlangs nog aan tafel bij Gert Verhulst in een uitzending over migratie, waar ook Tom Van Grieken zat; zulke optredens maken dat hij soms als buitenstaander wordt aangesproken. Toch brengt die positie hem ook ruimte om duidelijke statements te maken — bijvoorbeeld met zijn verkiezingsconference Geen stem.

Toekomstplannen
Amor Fati is zijn vijfde show in Vlaanderen; over twee jaar wil hij de voorstelling ook in Nederland spelen, enigszins aangepast. Dat hij Nederland niet volledig de rug toekeert blijkt uit zijn aanblijvende tv‑werk en de intentie om in beide landen te blijven optreden. Volgens hem waarderen Vlamingen zijn oprechte interesse, zelfspot en pretentieloze aanpak: hij houdt ze een spiegel voor zonder het dramatisch te maken, en dat wordt beloond met begrip en gastvrijheid — garnalenkroketjes inbegrepen.