Koloniale archiefbeelden: 'Je reproduceert een pijn die er al is'
In dit artikel:
In Eye(s) Open gebruikt het filmmuseum Eye een omvangrijk koloniaal filmarchief (enkele duizenden titels, grotendeels uit Nederlands-Indië, maar ook uit Suriname en in mindere mate de Nederlandse Antillen) als bron voor een tentoonstelling waarin tien kunstenaars nieuw werk maakten met materiaal uit de periode 1912–1973. Bij binnenkomst waarschuwt een korte zaaltekst dat er beelden te zien zijn van geweld tegen mensen, dieren en ecologie en van ontmenselijkende handelingen — een bewuste keuze om het publiek voor te bereiden op de confronterende inhoud.
De samengestelde films en installaties voeren bezoekers naar jungles, dorpstaferelen en plantages waar koloniale bestuurders in onverstoorbaar witte pakken en tropenhelmen rondlopen, contrasterend met uitgeputte lokale arbeiders. Het oorspronkelijke filmmateriaal is vrijwel altijd gefilmd vanuit het perspectief van de machthebbers: antropologische observaties, bedrijfsbeelden en amateurfamiliefilms van Nederlanders die in de koloniën werkten. Technologie en infrastructuur — schepen, havens, spoorwegen, in de jaren dertig ook vliegtuigen — worden prominent in beeld gebracht als middelen van dominantie.
Kunstwerken in de tentoonstelling herlezen deze beelden kritisch. De Indonesische kunstenaar Mahardika Yudha monteert beelden van eerste contacten tussen onderzoekers en inheemse gemeenschappen in zijn installatie Let’s Talk About the Film ‘Wonderen uit Pygmy-Land’, waarin de verwarring en machteloosheid van die ontmoetingen centraal staan. De Britse Jameisha Prescod richtte zich — door gebrek aan archiefmateriaal uit Curaçao — op Suriname en onderzocht medische koloniale praktijken, zoals leprakolonies en quarataines; zij benadrukt vooral de veerkracht en geneeskundige kennis van overlevenden en inheemse groepen. De British artist Miranda Pennell voegt in A Person of the Forest ecologische perspectieven toe: haar werk volgt orang-oetans die naar Europa werden verscheept en laat zien hoe ontbossing en plantagemoocultuur hun leefwereld vernietigden. Sabine Groenewegen reconstrueert met Excerpts from a Plantocracy de harde regime van plantage-eigenaars — inclusief lijfstraffen, geheime diensten en het systematisch uitbuiten en seksueel misbruiken van Javaanse vrouwen — en wijst op de eufemismen die dat geweld nog steeds verhullen.
Curator Leenke Ripmeester wijst erop dat veel materiaal uit het voormalige Koninklijk Instituut voor de Tropen komt, aangevuld met bedrijfs- en amateurfilms die fungeren als familiebrieven van Nederlanders in de koloniën. Gastcurator Hicham Khalid legt uit waarom de bijsluiter nodig is: het tonen van deze beelden kan pijn opnieuw reproduceren, en de waarschuwing had volgens sommige reacties zelfs nog buiten de tentoonstellingsruimte mogen staan. De tentoonstellingsgeluiden versterken die dubbelzinnige beleving: de beelden scheppen soms onnodige nostalgie naar een tijd die in werkelijkheid met hard geweld samenhing.
Een opvallende afwezige in de presentatie zijn de beelden van de Nederlandse Antillen; dat gebrek wordt geplaatst binnen een koloniale rangorde waarin Nederlands-Indië economisch het belangrijkste was en daardoor het meeste filmmateriaal opleverde. Voor kunstenaars zelf was het archiefwerk vaak emotioneel zwaar — Prescod noemt het confronterend — en meerdere deelnemers wilden in hun werk juist de stem en waardigheid van de gekoloniseerde gemeenschappen en de natuur eer aandoen, zoals de Jamaicaanse regisseur Esther Figueroa die beelden van Surinaamse kinderen en landschappen koos als eerbetoon.
De tentoonstelling legt niet alleen het propagandistische en objectiverende karakter van het filmmateriaal bloot, maar ook hoe kolonialisme samenhangde met het uitwissen van culturen en het vernietigen van ecosystemen. Tegelijk benadrukt het project dat er nog vele vergelijkbare filmrollen in archieven liggen, en dat het een politieke en morele opgave is voor Nederland om dat gefilmde verleden onder ogen te zien en de blijvende gevolgen te erkennen.