Kunnen hallucinogene middelen helpen bij psychiatrische problemen?

In dit artikel:

De groeiende belangstelling voor psychedelische reizen wijst volgens hoogleraar Jim van Os op teleurstelling in de klassieke psychiatrie. Die gaat psychisch lijden traditioneel te lijf met gesprekstherapie en medicijnen, vanuit het idee dat de oorzaak vooral in het brein en bij het individu ligt. Van Os ziet psychisch lijden steeds meer als een veranderlijke bewustzijnstoestand, waarop ook ervaringen met bijvoorbeeld hypnose, hyperventilatie of psychedelica kunnen ingrijpen.

Van Os bespreekt deze ontwikkeling met Sven Goedbloed, voormalig arbeids- en organisatiepsycholoog en tegenwoordig ritueel begeleider van langdurige psychedelische reizen. Goedbloed werkt onder meer met ademhaling, drum en tradities waarin middelen als psilocybine, ayahuasca en DMT worden gebruikt. Volgens hem zijn de begeleiding en de ceremonie minstens zo belangrijk als het middel zelf. De begeleider moet vooral kunnen wachten en niet te snel proberen het proces te sturen, zodat de deelnemer zijn eigen inzichten kan ontwikkelen.

Psychedelica stonden al in de jaren vijftig en zestig in de belangstelling van wetenschappers, totdat het Amerikaanse verbod onder president Nixon het onderzoek sterk beperkte. De interesse keert nu terug. Van Os wijst er bovendien op dat alcohol en cannabis volgens ranglijsten van schadelijkheid grotere risico’s en maatschappelijke schade veroorzaken dan truffels. Tegelijk waarschuwt hij dat positieve verhalen over psychedelica niet automatisch door wetenschappelijk onderzoek worden bevestigd. In grotere en beter geblindeerde studies nemen de effecten in de psychiatrie vaak af. Ook bij psychedelische onderzoeken is blindering moeilijk, omdat deelnemers meestal merken of ze het middel hebben gekregen.

In het Universitair Medisch Centrum Utrecht loopt een klinische studie naar therapeutische toediening. Dat is in Nederland buiten onderzoek niet toegestaan. Psilocybine en paddo’s vallen onder de Opiumwet, terwijl psilocybinehoudende truffels door een wettelijke uitzondering legaal verkrijgbaar zijn. Therapeutische reizen vinden daardoor vooral plaats in het alternatieve circuit.

Beide gesprekspartners vinden regulering noodzakelijk, maar verschillen in hun nadruk. Van Os pleit voor beroepsverenigingen, relevante opleidingen en structurele supervisie. Hij waarschuwt voor begeleiders die alleen werken, omdat het risico op fouten en misbruik dan groter is. Goedbloed benadrukt dat medische scholing alleen onvoldoende is: begeleiders moeten ook ervaring hebben met psychedelische toestanden en hun eigen grenzen kennen. Hij werkt daarom met meerdere begeleiders en een assistent.

Goedbloed vreest dat de reguliere geestelijke gezondheidszorg het veld volledig gaat overnemen en psychedelica in een commercieel, farmaceutisch model onderbrengt. Volgens hem passen analyse, diagnose en doelgerichte interventies niet altijd bij een proces dat juist onvoorspelbaar en zelfsturend is. Van Os stelt dat psychiatrie, anders dan bijvoorbeeld oncologie, een complexe wetenschap is waarin lineaire oorzaak-gevolgmodellen tekortschieten. Daarom ziet hij ruimte om traditionele en spirituele benaderingen serieus te onderzoeken, mits veiligheid, deskundigheid en toezicht worden gewaarborgd.