Maakt Nota Ruimte een eind aan de strijd om schaarse vierkante meters?
In dit artikel:
Nederland heeft weinig ruimte en veel ambities. Met ruim 18 miljoen inwoners op ongeveer 41.000 km² — waarvan de helft landbouwgebied — stapelen de ruimtevraagstukken zich op. De regering legt met de ontwerp-Nota Ruimte, een beleidsvisie voor de inrichting van het land tot 2050, een poging voor nationale regie neer. De nota, waaraan sinds 2023 is gewerkt en die maandag in de Tweede Kamer besproken wordt, moet knopen doorhakken over wie welke vierkante meters krijgt. Maar volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) schiet dat stuk tekort: de optelsom van alle ruimteclaims overstijgt wat Nederland feitelijk kan bieden.
Wat zijn die claims? Voor de woningbouw is er een enorme opgave: tot 2050 moeten er ongeveer 1,65 miljoen huizen bijkomen, en dat vraagt uitbreiding van het woonareaal dat nu slechts zo’n 8% van het land inneemt. De landbouw, die nu het grootste grondgebruik heeft, staat onder druk door stikstofbeleid en kabinetssuggesties voor lagere veedichtheden — meer grond per koe betekent krimp van het totale areaal voor veehouderij. Defensie heeft al vroeg een groot beslag gelegd: het ministerie rekende zichzelf ongeveer 2.600 hectare extra toe voor kazernes en oefenterreinen. Ook het bedrijfsleven claimt ruimte: voormalig ASML-topman Peter Wennink waarschuwt dat bedrijvenruimte schaars wordt en schat een tekort van circa 1.655 hectare voor bedrijventerreinen, vooral nijpend in Brabant; vijf provincies hebben volgens hem nog wel ruimteoverschot.
Rutte IV koos expliciet om economische activiteiten niet te laten inleveren, uit vrees dat beperkingen innovatie en de transitie naar een duurzame economie schaden. In bepaalde regio’s, zoals de duin- en bollenstreek, bestaan al afspraken die agrarisch areaal waarborgen: woningen mogen alleen op bollengrond komen als elders bollenteelt wordt gecompenseerd. Het voorbeeld illustreert hoe sectorale bescherming verder ruimteconflicten kan verstevigen.
Critici vinden dat de nota te veel een inventarisatie van tegenwoordige belangen is en te weinig een richtinggevende visie voor de toekomst. Hoogleraren en deskundigen — onder wie Co Verdaas, Tom Daamen en Peter Pelzer — vinden dat de tekst onvoldoende nadenkt over het type samenleving en economie dat Nederland wil worden en dat toekomstige generaties te weinig worden meegewogen. Het PBL telde 72 afzonderlijke gevallen waarin meer ruimte wordt gevraagd; slechts twee concrete voorbeelden wijzen op ruimtewinst. Daarmee: de plannen passen simpelweg niet naast elkaar.
Bestuurlijk maakt het afwegen en toewijzen van ruimte het extra ingewikkeld. Provincies beheren ruimtelijke ordening, gemeenten bouwen woningen, waterschappen regelen waterbeheer en bewaken andere grenzen. Daarbovenop komen regionale energiestrategieën (RES’en) en subregio’s, waardoor bevoegdheden en belangen vaak langs elkaar heen lopen. Het Rijk wil meer sturing brengen, maar wie uiteindelijk kiest en wie verantwoordelijk wordt voor welke taken is volgens betrokken bestuurders nog onduidelijk. Dat vergroot het risico dat belangen met macht en middelen winnen — en zwakkere partijen verliezen — tenzij er expliciet en eerlijk wordt gekozen welke functies prioriteit krijgen.
De kernvraag van de Nota Ruimte is dus niet alleen hoeveel vierkante meters nodig zijn, maar welke keuzes Nederland durft te maken: krimp van landbouw, verdichting van steden, prioriteit voor defensie of economische vestiging, of slimme multifunctionele oplossingen. Zonder duidelijke prioritering en bestuurlijke taakverdeling dreigt de nota vooral een opsomming van wensen te blijven — met als uiteindelijk gevolg dat de strijd om ruimte volgens sommige critici het recht van de sterkste wordt.