Mark Galeotti: 'Succesvolle gangsters laten hun kinderen een MBA doen'

In dit artikel:

De Britse Ruslandkenner Mark Galeotti publiceert met Homo criminalis een boek dat voortkomt uit dertig jaar studie naar georganiseerde misdaad en de manier waarop die verweven raakt met staatsvorming en reguliere macht. In een online interview legt hij uit dat zijn centrale stelling is dat criminaliteit geen buitenstaander is maar een integraal onderdeel van hoe samenlevingen in de praktijk functioneren: waar regels bestaan, ontstaan ook mechanismen om ze te omzeilen en er winst uit te halen.

Galeotti illustreert zijn punt met historische en moderne voorbeelden. Een favoriete anekdote is die van Azteekse namaakcacaobonen: economisch belangrijke betaalmiddelen die vervalsers ertoe dreven nepbonen te produceren — met de doodstraf als mogelijke consequentie wanneer die vervalsingen aan het licht kwamen. In meer recente voorbeelden ontstonden in Italië bedrijven die officieel afgedankte koelkasten demonteerden omdat de wet dat verplichtte, maar die ze vervolgens illegaal dumpten. Koningin Elizabeth I die naadloos daden van piraten legitimeerde en de Nederlandse zeeheld Piet Hein tonen hoe staatsmachten en wetteloosheid historisch samenvallen.

Galeotti werkt ook een theorie uit over de oorsprong van staten: geweldszaken ontwikkelden zich van roofzuchtige “bandieten” naar meer toekomstgerichte vormen van afpersing waarbij heersers het lokale gezag consolideerden en mythes creëerden om gehoorzaamheid te legitimeren. Dat proces ziet hij vandaag terug in gefragmenteerde of door geweld gestichte gebieden zoals Puntland en Afghanistan, waar lokale machtshebbers staatachtige functies vervullen.

Volgens Galeotti heeft georganiseerde misdaad zich aangepast aan moderne markten en technologie: traditionele “godfathers” zijn deels vervangen door flexibele netwerken die investeren in financiële vaardigheden, diversifiëren (illegale goudwinning, mensensmokkel, drugs) en hun operaties professionaliseren. Soms wordt crimineel imago zelfs een verkoopbaar product — Siberische bendes betaalden om als ‘Tsjetsjeens’ te kunnen gelden omdat die reputatie intimideerde. Waar de staat iets verbiedt dat de bevolking wil (zoals historische koffieverboden in Zweden) ontstaan illegale leveringsketens. Internationale drugsbeleid laat zien dat repressie en decriminalisering beide problematisch zijn: de markt vindt altijd nieuwe aanvoerwegen.

De schaalvergroting en technologische vooruitgang vormen volgens hem een ernstige bedreiging voor democratische systemen: het dark web, AI en deepfakes maken misbruik steeds geraffineerder en moeilijker te bestrijden; alleen de minder slim opererende crimineel wordt vaak gepakt. Staatsactoren kunnen zelf crimineel worden: Noord-Korea verdient via staatsgerelateerde netwerken naar schatting miljarden met drugproductie en digitale fraude; Iran en Rusland gebruiken smokkel en illegale inkomsten om invloed te kopen en macht te consolideren.

Als remedie pleit Galeotti niet voor illusies van uitroeiing, maar voor sterkere internationale samenwerking in rechtshandhaving en financiële controle. Hij wijst erop dat ook in moeilijke periodes staten soms samenwerkten achter de schermen — tot 2022 werkte Rusland bijvoorbeeld relatief goed mee — en dat dergelijke samenwerking de kloof tussen boven- en onderwereld kan verkleinen. Een belangrijk bijkomend punt in zijn boek is het ontkrachten van clichés over wie criminelen zijn: de winsten uit illegale handel vloeien naar het noorden, belanden in reguliere banken en onroerend goedmarkten, en daarmee raakt de “bovenwereld” direct verweven met de onderwereld.