Neutrino-jager Paul de Jong: 'Ik moet ineens blij zijn dat ik mijn werk mag doen'

In dit artikel:

Paul de Jong, hoogleraar experimentele deeltjesfysica aan de Universiteit van Amsterdam, leidt een internationaal team dat met de kostbare neutrino-detector KM3NeT in de Middellandse Zee een bijzonder energierijk neutrino ontdekte. Deze minieme deeltjes, die nauwelijks interacteren met materie en moeilijk waarneembaar zijn, kunnen volgens De Jong fundamentele vragen over het heelal beantwoorden, zoals onze afkomst en de toekomst van het universum. Het onderzoek vindt plaats op ongeveer drie kilometer diepte nabij Sicilië en Toulon, waar een netwerk van duizenden lichtgevoelige bollen neutrino’s registreert via de lichtflitsen die ze veroorzaken bij botsingen met watermoleculen.

Hoewel het standaardmodel van de deeltjesfysica veel verklaart, sluit het zwaartekracht en het gedrag van neutrino’s buiten beschouwing, waardoor vondsten als deze kunnen bijdragen aan een breder begrip van de natuurwetten. De Jong benadrukt dat het wetenschappelijk nut vooral voortkomt uit fundamentele nieuwsgierigheid, vergelijkbaar met de bewustwording van een piloot, en dat dit kinderlijke verlangen naar kennis essentieel blijft. Tegelijkertijd beklaagt hij zich over de huidige maatschappelijke uitdagingen voor de wetenschap, waaronder bezuinigingen en politieke kritiek in Nederland, waarvan vooral de geesteswetenschappen het hardst getroffen worden.

Het proces van detectie was complex en langdurig, onder meer door beschadigingen aan het detectornetwerk, mogelijk veroorzaakt door illegale vistuigen uit Libië. Dit leidde tot intensieve internationale besprekingen, waarbij Nederlandse wetenschappers zich pragmatischer opstelden dan hun Italiaanse collega’s, die door een eerdere controverse rond een meting extra voorzichtig waren geworden. De gedetecteerde neutrino, met een recordenergie van 220 miljoen miljard elektronvolt, vertegenwoordigt een ongekende vondst die in vakblad Nature werd gepubliceerd.

Ondanks het enthousiasme voor het onderzoek en steun voor protesten tegen bezuinigingen, is De Jong zelf niet actief betrokken bij demonstraties. Hij uit zijn zorg over de brede culturele en maatschappelijke aanvallen op de wetenschap en vindt het vreemd dat hij na een lange carrière nog dankbaar moet zijn gewoon zijn werk te mogen doen. Zijn verhaal opent een venster op de onbekende wereld van de allerkleinste deeltjes en illustreert tegelijk de kwetsbaarheid van fundamenteel onderzoek in het hedendaagse maatschappelijke debat.