Oekraïens cyberkopstuk: 'Deze aanvallen, dat is jullie voorland'

In dit artikel:

Ivan Kalabashkin, plaatsvervangend hoofd cyberverdediging van de Oekraïense geheime dienst SBU, ontsnapte op 4 september ternauwernood aan een Russische droneaanval op het SBU-kantoor in Kyiv. Twaalf mensen raakten gewond. Een maand later sprak hij in Den Haag over de ontwikkeling van de Russische cyberoorlog en de lessen die Oekraïne daaruit trekt.

Sinds de Russische inval in februari 2022 registreerde Oekraïne 16.644 cyberaanvallen en digitale incidenten. Hoewel het aantal aanvallen inmiddels is afgenomen, is de dreiging volgens Kalabashkin niet kleiner geworden. Rusland richt zich meer op geavanceerde operaties waarbij aanvallers ongemerkt binnendringen, systemen bestuderen en wachten op een geschikt moment om toe te slaan. Eerdere aanvallen legden onder meer delen van het Oekraïense elektriciteitsnetwerk plat. De malware NotPetya, die in 2017 via Oekraïne wereldwijd werd verspreid, trof ook bedrijven in Nederland.

Een van de zwaarste recente aanvallen was die op telecombedrijf Kyivstar. Miljoenen Oekraïners verloren hun telefoonverbinding, hulpdiensten en ziekenhuizen waren moeilijk bereikbaar, luchtalarmen vielen uit en geldautomaten werkten niet. Een hack van het ministerie van Justitie eind 2024 legde landelijke registers plat, waardoor onder meer vastgoedfraude dreigde en nabestaanden geen overlijdensakten konden opvragen. Volgens Kalabashkin gaat het Rusland daarbij niet alleen om financiële schade, maar vooral om maatschappelijke onrust en het ondermijnen van het vertrouwen in de regering: een vorm van hybride oorlogvoering.

De SBU onderzoekt cyberaanvallen inmiddels als mogelijke oorlogsmisdaden en probeert bewijsmateriaal te verzamelen. Oekraïne zegt acht officieren van de Russische veiligheidsdienst FSB te hebben geïdentificeerd die sinds 2014 betrokken zouden zijn bij aanvallen van de groep Gamaredon. Ook de Russische militaire inlichtingendienst GROe en groepen als APT28 en Sandworm worden als belangrijke tegenstanders genoemd. Oekraïne voert zelf eveneens digitale operaties uit, maar Kalabashkin zegt dat zijn afdeling zich niet richt op civiele infrastructuur en rekening houdt met het internationaal recht.

De oorlog heeft Oekraïne geleerd dat niet alleen grote bedrijven, maar ook kleine voorzieningen zoals pompstations tot kritieke infrastructuur behoren. Daarom werkt de SBU intensiever samen met particuliere ondernemingen en buitenlandse partners. Die aanpak beperkte de gevolgen van een aanval op de spoorwegen: reizigers ondervonden hinder, maar doordat systemen van elkaar waren gescheiden, bleef het logistieke vervoer naar het front doorgaan.

Kalabashkin waarschuwt dat Europese landen met vergelijkbare aanvallen te maken kunnen krijgen. Volgens hem kan Rusland stapsgewijs escaleren, van een ddos-aanval naar stroomstoringen en uiteindelijk het uitschakelen van complete energienetwerken. Oekraïne kan de veel grotere Russische cybercapaciteit alleen weerstaan door informatie te delen met bedrijven en bondgenoten.

De SBU heeft dringend extra personeel en middelen nodig. Veel Oekraïense IT-specialisten vertrokken na de invasie en de coronapandemie naar het buitenland. Nederland stelde eind vorig jaar €10 miljoen beschikbaar voor de Oekraïense cyberverdediging; een deel daarvan is bedoeld voor gezamenlijke ontwikkeling van beveiligingsproducten. Ook via het Tallinn-Mechanisme leveren veertien landen apparatuur, software, licenties en trainingen.

Naast zijn werk sprak Kalabashkin over een corruptieonderzoek naar hemzelf, dat hij afdoet als gebaseerd op onjuiste informatie en mogelijk Russische desinformatie. De voortdurende Russische raket- en cyberaanvallen wegen zichtbaar zwaar op hem. Terwijl het interview plaatsvond, kwam het bericht binnen dat opnieuw vijftien mensen waren gedood, onder wie drie kinderen.