Oergodin in zand en bloed

In dit artikel:

In Tate Modern in Londen is een grote overzichtstentoonstelling te zien van Ana Mendieta (1948-1985), de Cubaans-Amerikaanse kunstenaar die haar lichaam en de natuur centraal stelde. In haar performances gebruikte ze veren, bloed, aarde, zand, vuur, water en planten. Ze maakte afdrukken van haar lichaam in landschappen, sculpturen van boomstronken en zand en documenteerde haar werk met foto’s en films. Voor deze samensmelting van lichaam en omgeving gebruikte ze de term ‘earth-body works’.

Mendieta werd geboren in Havana en kwam op twaalfjarige leeftijd, na de geheime evacuatie van Cubaanse kinderen in de nasleep van de revolutie, naar de Verenigde Staten. Haar overgang van een beschermd leven in Cuba naar een vluchtelingenkamp en weeshuizen in Iowa veroorzaakte een trauma dat haar kunstenaarschap diepgaand beïnvloedde. In haar ongeveer twintigjarige carrière, die zich afspeelde in onder meer de VS, Mexico, Italië en Cuba, keerde ze steeds terug naar thema’s als identiteit, ontworteling, gender en de verbondenheid met de natuur. Feminisme was daarbij een belangrijke drijfveer.

De tentoonstelling is niet chronologisch ingericht, maar verdeeld over acht thematische ruimtes, waaronder ‘de grot’, ‘het bos’, ‘de school’, ‘de heilige grond’ en ‘de drempel’. Haar inspiratiebronnen lopen uiteen van precolumbiaanse en neolithische kunst tot Afro-Cubaanse tradities, santeria, heilige plaatsen en de vier elementen. De presentatie omvat onder meer haar rotsachtige Esculturas Rupestres en haar laatste film, Ocean, die ze op Key Biscayne in Florida maakte, dicht bij Cuba.

Curatoren benadrukken dat Mendieta in de jaren zeventig en tachtig vernieuwend tussen performance, fotografie, film, schilderkunst en beeldhouwkunst bewoog. Die hybride werkwijze was toen ongebruikelijk en performancekunst werd nog nauwelijks als zelfstandig genre erkend. Volgens onderzoeker en curator Olga Viso was Mendieta een gedreven en onbevreesde kunstenaar die zich verzette tegen de conventies van de kunstwereld en daardoor grote invloed kreeg op latere performancekunstenaars.

De tentoonstelling richt zich bewust op Mendieta’s leven en artistieke nalatenschap, niet op haar omstreden dood. In 1985 overleed ze op 36-jarige leeftijd na een val uit het appartement dat ze deelde met kunstenaar Carl Andre. Hij werd na een rechtszaak vrijgesproken, waarna feministen en kunstenaars bij tentoonstellingen van Andre protesteerden met de vraag: ‘Waar is Ana Mendieta?’

Volgens de curatoren blijft haar werk actueel door de vragen over identiteit en de relatie tussen mens en natuur, zeker in het licht van de klimaatcrisis. De verdere digitalisering van haar films en onderzoek naar haar archief kunnen bovendien nieuwe inzichten geven in haar vernieuwende praktijk.