Pleidooi voor een politiek van het voortmodderen

In dit artikel:

Enkele jaren geleden leidde een kritische opmerking van bestuurskundige Paul Frissen over de PVV tot een boze tweet van Geert Wilders; de partij stelde Kamervragen en riep op tot Frissens ontslag. Dat kon niet meer gebeuren: Frissen is inmiddels hoogleraar met emeritaat. In zijn nieuwe boek De neutrale staat levert hij desalniettemin een felle analyse van hedendaags rechts‑populisme — en van het activistische linkse verzet.

Frissen, oud‑decaan en onderzoeker aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur, formuleert in dit omvangrijke boek een pleidooi voor wat hij noemt conservatief pluralisme. Zijn centrale stelling is dat de democratie niet gereduceerd kan worden tot één enkel kenmerk: noch de ongebreidelde volkssoevereiniteit die rechts‑populisten propageren, noch de nadruk op rechtsstatelijke bescherming en minderheidsrechten van sommige linkse activisten weerspiegelen de volle omvang van democratisch besturen. Beide uitersten claimen exclusiviteit over wat ‘de echte democratie’ is en werken daarmee volgens Frissen polarisatie en antipolitiek in de hand.

Kernpunten van zijn betoog:
- Populisten plaatsen de wil van de meerderheid boven wettelijke checks and balances, terwijl activistisch links de rechtsstaat inzet om minderheidsstandpunten te beschermen.
- Zowel rechts als links wantrouwt elites en ziet parlementaire bemiddeling vaak als overbodig gedoe; besluiten moeten volgens hen direct volgen uit de vermeende wil van het volk of door rechterlijke actie.
- Democratie is een samenspel van meerderheid en rechtsstaat; die spanning veroorzaakt frictie maar is geen fout die je moet oplossen.
- Het antwoord is geen groot politiek project, maar behoud van pluraliteit, traagheid en imperfectie: "voortmodderen" waarin besluiten doorgaans vooruitgaan én terugschuiven.

Stijl en toon: Frissens boek is inhoudelijk rigoureus en soms taai gelezen; hij kiest precisie boven literair gemak. Zijn scepsis tegenover maakbaarheidsoptimisme van de staat en zijn afkeer van eendimensionale labels maken hem lastig in te passen in traditionele politieke vakjes.

Waarom dit relevant is: in een politiek klimaat waarin snel handelen en morele zekerheden gewaardeerd worden, waarschuwt Frissen voor leiders en bewegingen die democratische procedures en pluraliteit zien als obstakels in plaats van beschermingen. Zijn conservatief pluralisme is weinig spektaculair, maar bedoeld als tegenwicht tegen polarisatie en simplistische remedies.

Boek: De neutrale staat — Paul Frissen, Boom Uitgevers, €29,90. Reactie geschreven door Sebastien Valkenberg, filosoof en FD‑columnist.