Sigmar Polke en de hogere kunst van het fouten maken

In dit artikel:

De tentoonstelling ‘Sigmar Polke – Het weten van de kleuren’ in museum De Pont in Tilburg laat zien hoe de Duitse kunstenaar (1941-2010) toeval, verandering en mislukking tot motor van zijn kunst maakte. Polke geldt als een van de belangrijkste en meest vernieuwende kunstenaars van de twintigste eeuw, maar zijn veelzijdige oeuvre laat zich nauwelijks onder één stijl of categorie vangen.

Polke experimenteerde voortdurend met materialen en technieken. Hij mengde verf met onder meer metaalstof, mineralen, zuren en soms giftige stoffen, waardoor schilderijen tijdens en zelfs jaren na hun ontstaan bleven veranderen. Voor het Duitse paviljoen op de Biënnale van Venetië in 1986 voegde hij bijvoorbeeld heimelijk zuren aan zijn verf toe; die bleven nog ongeveer twintig jaar doorwerken. Ook maakte hij hittegevoelige werken die onder invloed van de temperatuur een ander uiterlijk kregen, of schilderijen die door lichtval en de positie van de kijker veranderden.

Omdat Polke het proces belangrijker vond dan een definitief eindproduct, liet hij de verf en andere elementen gedeeltelijk het werk doen. Een fout in de witte verf van een groot schilderij met Jules Vernes personage Nemo leidde volgens de tekst tot een resultaat waar de kunstenaar juist enthousiast over was. In ‘Dürers Hase’ liet hij een afbeelding van Dürers beroemde haas veranderen door elastiek dat rond spijkers was gespannen. Zijn precieze werkwijze bleef vaak geheim, mede doordat Polke teruggetrokken leefde en weinig interviews gaf.

De kunstenaar verzette zich tegen dogma’s en tegen het idee dat een kunstenaar herkenbaar moest zijn aan één vaste stijl. Hij bespotte bijvoorbeeld de verheven status van abstracte kunst, maar maakte zelf ook abstracte werken. Tegelijk verwees hij geregeld naar historische beelden, oude mythen en kunstenaars als Albrecht Dürer en Francisco Goya, waaronder de wachttorens uit de nazitijd.

De tentoonstelling presenteert kunst bij Polke als een vorm van kennis: door de controle los te laten, konden kleur en materiaal actief bijdragen aan het resultaat. Zijn werk is daardoor speels en bevrijdend, maar ook unheimisch en soms verontrustend. Polkes voortdurende weigering om zich te laten vastleggen wordt in het artikel zowel gezien als artistiek verzet als een ode aan menselijke vrijheid, veranderlijkheid en de mogelijkheid om fouten als leerzame kansen te beschouwen.