Tussen dreigend ontslag en een nieuwe loopbaan: een ode aan het niet-weten

In dit artikel:

Een docent journalistiek aan de Hogeschool van Amsterdam vreest binnen een jaar zijn baan te verliezen. De opleiding krimpt door dalende studentenaantallen en leger wordende collegezalen, een ontwikkeling die ook elders in het hoger onderwijs speelt. Omdat hij pas vijf jaar in dienst is, verwacht hij dat de kans op boventalligheid groot is. Zijn ontslag is nog niet officieel, maar de onzekerheid beheerst al maanden zijn gedachten over de toekomst.

Hoewel hij graag lesgeeft en betrokken is bij zijn studenten, twijfelt hij of er nog plaats voor hem is in het onderwijs. Vooral de journalistiek verandert snel door kunstmatige intelligentie, die steeds meer taken overneemt, en door nieuwe verwachtingen van studenten. Daardoor bevindt hij zich in een ongemakkelijke tussenfase: zijn huidige werk bestaat nog, maar het perspectief erop lijkt weg te vallen en een nieuwe richting is nog niet duidelijk.

De auteur verbindt die ervaring aan het begrip ‘liminaliteit’, dat antropoloog Arnold van Gennep in 1909 introduceerde. Het komt van het Latijnse woord voor drempel en beschrijft een overgang waarin iemand niet meer volledig de oude identiteit heeft, maar de nieuwe nog niet heeft aangenomen. Het begrip wordt tegenwoordig toegepast op onder meer reorganisaties, migratie en de overgang van studie naar werk.

Volgens socioloog Michel Daenen verdwijnen in zo’n liminale fase de rollen en routines die normaal houvast geven. Dat kan vervreemdend zijn, maar biedt ook ruimte om te onderzoeken wie iemand is zonder functie, status of vaste gewoonten. De belangstelling van generatie Z voor ‘liminale ruimtes’, zoals lege stations, gangen en winkelcentra, wordt mogelijk mede verklaard door de ontwrichtende ervaring van de coronapandemie.

Ook filosoof Byung-Chul Han waarschuwt dat de samenleving weinig geduld heeft met onzekerheid. Overgangen moeten snel worden opgelost met een plan of een volgende stap, terwijl juist een oningevulde periode creativiteit, reflectie en nieuwe mogelijkheden kan opleveren. De auteur ervaart dat tijdens een stil bosbad, waarin hij zonder doel door het bos wandelt en de gewone tijdsdruk tijdelijk wegvalt.

Voorzichtig verkent hij inmiddels een nieuwe toekomst met een postacademische celebrantenopleiding aan de Universiteit voor Humanistiek. Daar leert hij mensen begeleiden bij belangrijke levensovergangen met passende rituelen en taal. De opleiding is geen vastomlijnde oplossing, maar helpt hem de onzekerheid niet meteen dicht te timmeren. Op 56-jarige leeftijd wil hij ruimte houden om te ontdekken welke andere mogelijkheden er voor hem zijn, ook al zal het afscheid van het onderwijs waarschijnlijk verdriet en kwetsbaarheid met zich meebrengen.