Universiteiten, Rijk en Surf maken plan om los te komen van big tech
In dit artikel:
In reactie op jarenlange zorgen over de toenemende macht van buitenlandse techbedrijven en de daaruit voortvloeiende risico’s voor data, academische vrijheid en controle over digitale infrastructuur, slaan veertien Nederlandse universiteiten samen met het Rijk en ICT-coöperatie Surf de handen ineen om digitale autonomie na te jagen. Initiatiefnemer en voorzitter van de commissie voor digitale autonomie is Alexandra van Huffelen (Radboud Universiteit). De urgentie nam toe door geopolitieke ontwikkelingen, aanvallen op academische vrijheden en de opkomst van generatieve AI-chatbots.
Praktisch bestaat de aanpak uit meerdere fasen. Eerst moeten universiteiten precies in kaart brengen welke digitale systemen ze gebruiken en waar de grootste kwetsbaarheden zitten; de Universiteit Utrecht heeft hiervoor een instrument ontwikkeld dat als nulmeting door alle instellingen wordt ingezet en door hen verder verbeterd kan worden. Op basis daarvan komt de commissie met concrete voorstellen, te beginnen met een digitaal noodpakket: procedures en middelen die helpen wanneer onderzoekers niet bij hun data kunnen of systemen uitvallen.
Op de langere termijn mikken de universiteiten op een fundamentele omslag in hoe ze technologie inkopen en inrichten. In plaats van afhankelijk te blijven van één of enkele grote leveranciers willen ze modulaire systemen bouwen uit losse componenten van verschillende leveranciers, zodat instellingen makkelijker van aanbieder kunnen wisselen als die niet (meer) voldoet aan academische waarden. De Rijksuniversiteit Groningen loopt hierin voorop en heeft zich gecommitteerd aan 2030 als streefjaar om zonder software van de grote Amerikaanse techbedrijven te kunnen functioneren—een ambitie die in de praktijk veel uitdagingen kent.
Om echte verandering mogelijk te maken is samenwerking met andere publieke spelers nodig en mogelijk aanpassing van regels, vooral aanbestedingsregels die nu het moeilijk maken leveranciers uit te sluiten die digitale autonomie ondermijnen. Ook diverse gemeenten hebben vergelijkbare doelen aangekondigd, wat gezamenlijke inkoopkracht kan versterken.
Er ontstaan al concrete alternatieven en pilots binnen de academische wereld: de Universiteit van Amsterdam ontwikkelde een eigen generatieve AI-chatbot (UvA AI Chat), Surf test samenwerkingsplatform Nextcloud en onderzoekers ontwikkelden PubHubs als Nederlands alternatief voor sociale netwerken. Van Huffelen benadrukt dat dit geen tijdelijk project is maar een strategische, doorlopende taak: het gaat over het kernwerk van universiteiten—academische vrijheid en de bescherming van onderzoeksdata—en vereist blijvende inzet.