Van honger naar obesitas: groeiend risico voor kinderen in ontwikkelingslanden

In dit artikel:

In Indonesië neemt obesitas onder kinderen snel toe, terwijl ondervoeding nog altijd veel voorkomt. Daarmee krijgt het land, net als veel andere lage- en middeninkomenslanden in Azië, Afrika en Zuid-Amerika, te maken met een dubbele voedingslast. Volgens een door de WHO gesteund onderzoeksproject, waaraan meer dan duizend wetenschappers meewerken, verschuift het zwaartepunt van de wereldwijde obesitasepidemie naar landen die het probleem het moeilijkst kunnen aanpakken.

Een schrijnend voorbeeld is de 15-jarige Intan Permatasari uit Bogor, ten zuiden van Jakarta. Zij werd vanaf jonge leeftijd steeds zwaarder, groeide al op vierjarige leeftijd uit haar kleuteruniformen en werd op school jarenlang gepest. Klasgenoten knepen in haar armen, stalen geld en gooiden met boeken. Op haar twaalfde stopte ze met school en bleef ze uit schaamte vrijwel voortdurend thuis.

Intans gewicht bereikte in januari vorig jaar 148 kilo. Eerdere behandelingen door lokale zorgverleners, een diëtist en een psychiater hadden weinig effect. Een kinderarts in Jakarta besloot daarom de behandeling met het afslankmiddel Ozempic te vergoeden, omdat haar lichamelijke en psychische toestand verslechterde en haar familie het middel niet kon betalen. Sindsdien verloor Intan ongeveer 40 kilo. Ze wandelt dagelijks, telt haar stappen en calorieën, eet meer volle granen en magere eiwitten en vermijdt suiker. Inmiddels gaat ze weer naar school, bezoekt ze de sportschool en droomt ze ervan politieagent te worden.

De cijfers laten zien dat Intan geen uitzondering is. In Indonesië steeg het obesitaspercentage onder jongens en meisjes in 2024 met meer dan een half procentpunt, de grootste absolute toename tot nu toe. Obesitas komt er inmiddels vaker voor dan ondervoeding. Volgens een analyse van mondiale gegevens heeft ongeveer 20 procent van de circa 60 miljoen schoolgaande Indonesische kinderen met een van beide problemen te maken. Ook wereldwijd overstegen de obesitascijfers onder schoolgaande kinderen vorig jaar voor het eerst de cijfers voor ondervoeding, volgens UNICEF.

De groei wordt vooral toegeschreven aan de snelle overgang van voedseltekorten naar een overvloed aan goedkope, sterk bewerkte producten met veel suiker, vet en zout. Indonesiërs bewegen bovendien minder en veel gezinnen zijn onvoldoende bekend met de gezondheidsrisico’s. Uit onderzoek van de Nederlandse organisatie Access to Nutrition Initiative blijkt dat slechts 21 procent van de voedingsmiddelen in moderne Indonesische supermarkten aan een internationale gezondheidsnorm voldoet, tegenover gemiddeld 41 procent in de onderzochte landen. Slechts 10 procent van de verpakte voedingsmiddelen en dranken voldoet volgens die analyse aan de WHO-richtlijnen voor marketing aan kinderen.

Experts waarschuwen dat de gevolgen op lange termijn ernstig zijn. Kinderen met obesitas lopen meer risico op diabetes, hart- en vaatziekten, astma en andere chronische aandoeningen. De diabetesprevalentie onder Indonesiërs ouder dan vijftien jaar is sinds 2011 meer dan verdubbeld tot 11,7 procent, vergelijkbaar met die in de Verenigde Staten. Volgens deskundigen is dat waarschijnlijk nog een onderschatting, omdat veel mensen niet zijn gediagnosticeerd en gegevens over jongere kinderen ontbreken. Dr. Zulfiqar Bhutta vreest dat een golf van niet-overdraagbare ziekten eerdere gezondheidswinst door vaccinaties en de bestrijding van infectieziekten tenietdoet.

Toch krijgt obesitas in Indonesië minder politieke en maatschappelijke aandacht dan ondervoeding. De regering heeft die laatste aandoening de afgelopen twintig jaar sterk teruggedrongen en president Prabowo Subianto zet in op gratis schoolmaaltijden, al wordt dat programma geplaagd door meldingen van voedselvergiftiging en beschuldigingen van corruptie. Minister van Volksgezondheid Budi Gunadi Sadikin erkent dat obesitas toeneemt, maar noemt het niet een van de grootste gezondheidsproblemen van het land. Zijn ministerie zegt wel te werken aan preventie, vroegtijdige opsporing en behandeling en heeft een gratis gezondheidsscreening voor kinderen en volwassenen ingevoerd.

Voor kinderen zijn effectieve behandelingen bovendien beperkt beschikbaar. Afslankmedicatie is duur, de productie is onvoldoende en de WHO heeft nog geen richtlijn voor het gebruik ervan bij kinderen. De meeste landen keuren dergelijke middelen pas vanaf twaalf jaar goed. Wereldwijd kunnen de economische kosten van overgewicht en obesitas zonder ingrijpen tegen 2030 oplopen tot 3 biljoen dollar. Voor Indonesië worden de jaarlijkse kosten geraamd op een stijging van 17,5 miljard dollar in 2019 naar bijna 47 miljard dollar in 2030.

De overheid introduceerde in april een voedselkeuzelogo naar het stoplichtmodel, waarbij rood staat voor veel suiker, zout of vet en groen voor gezondere producten. Fabrikanten krijgen echter twee jaar de tijd om zich aan te passen en het is onduidelijk welke sancties volgen. Een belasting op suikerhoudende dranken is herhaaldelijk uitgesteld. Gezondheidsexperts en belangenorganisaties pleiten daarom voor strengere regels voor de verkoop en marketing van ongezond voedsel, duidelijkere etiketten en betere voedingsvoorlichting. Volgens hen kan de oplossing niet uitsluitend bij gezinnen en kinderen worden gelegd.

Intans verhaal laat tegelijk zien dat herstel mogelijk is. Haar zelfvertrouwen is teruggekeerd en ze durft weer in het openbaar te verschijnen. Haar ambitie om politieagent te worden is voor haar ook een antwoord aan de mensen die haar vroeger uitlachten: ze wil laten zien dat ze anderen kan helpen en zelf een held kan zijn.