Waar komt die Nederlandse liefde voor Bachs 'Matthäus-Passion' toch vandaan?

In dit artikel:

De schrijver bezocht in de afgelopen veertig jaar meer dan vijfendertig uitvoeringen van Bachs Matthäus-Passion en constateert dat honderdduizenden Nederlanders jaarlijks hetzelfde doen. Het stuk is oorspronkelijk bedoeld voor een Goede-Vrijdag-dienst in het achttiende-eeuwse Zuidoost-Duitsland, maar in het seculiere Nederland van 2026 fungeert het voor velen als vervanger van kerkgang gedurende de Goede Week: in kerken en concertzalen door het hele land, van de Grote Kerk in Naarden tot het Concertgebouw in Amsterdam, klinkt het elk jaar opnieuw.

Hoewel complete opnamen van de Matthäus gemakkelijk online te vinden zijn — van lokale amateurkoren tot het Thomaskerk-ensemble in Leipzig — blijft live bijwonen populair. Er bestaan grote verschillen in uitvoeringspraktijk: sommige hedendaagse Leipziger versies duren nog zo’n tweeënhalf uur, vroeger kon hetzelfde werk ruim drieënhalf uur beslaan. Toch kiezen veel mensen bewust voor de zaalervaring: het ceremoniële binnenkomen van koor en musici, de processies, het spel van jongenskoren in priestergewaad en de aandacht van de dirigent geven het concert iets liturgisch-plechtig dat thuisstreaming niet evenaart.

De aantrekkingskracht van de Matthäus ligt volgens de schrijver niet alleen in Bachs sublieme muziek — denk aan het dreigende openingskoor, intieme aria’s als “Ich will dir mein Herze schenken”, de veelgeprezen “Erbarme dich, mein Gott” en de rustgevende basaria — maar vooral in het universele, menselijke verhaal. Thema’s als verraad, eenzaamheid en het alleen komen te staan spreken vrijwel iedereen aan: of je nu gelovig bent of niet, het lijden van de protagonist weerspiegelt herkenbare levenssituaties. Dat maakt het stuk toegankelijk voor atheïsten en gelovigen tegelijk; het sacraal-historische decor fungeert meer als spiegel voor menselijk falen en troostbehoefte dan als kerkelijke doctrine.

De uitvoering zelf is omgeven door vaste rituelen en ongeschreven codes: het publiek bestaat grotendeels uit dezelfde demografische groep — veelal wit en cultureel geïnteresseerden — die elkaar herkent, fluistert en meeleeft. Die ritualisering versterkt het gevoel van saamhorigheid en gemeenschapsbeleving, wat in tijden van ontkerkelijking lijkt te compenseren voor het verdwijnen van traditionele parochiegemeenschappen. Kleine menselijkheidstekeningen zoals hoesten of het omslaan van bladzijden horen er volgens de auteur bij en maken de ervaring juist menselijker.

Ten slotte plaatst de schrijver de populariteit van de Matthäus in een hedendaagse context: het leven voelt voor velen zwaarder door alledaagse irritaties, nieuwsstress en oppervlakkige mediacultuur. Mensen zoeken troost, herkenning en een moment van vergeving en harmonie — soms maar één keer per jaar — en vinden dat in Bachs meesterwerk. De Matthäus biedt zowel muzikale verbeelding als rituele houvast, waardoor het in Nederland de plek van een collectieve jaarlijkse beleving heeft ingenomen.