Willem de Kooning: gevierd in Amerika, vergeten in Nederland

In dit artikel:

In het atelier van Willem de Kooning in Springs, op Long Island, zijn nog altijd de sporen van zijn werkwijze zichtbaar. De familie stelde de zelden geopende studio open voor Nederlands bezoek. De lichtgevende ruimte, die De Kooning zelf ontwierp, ligt vlak bij het strand en werd vanaf de jaren zestig tot zijn dood in 1997 zijn woon- en werkplek. Zijn schildersezel, zelfgemaakte kwasten en verfmaterialen staan er nog opgesteld. Volgens zijn kleindochter Lucy Villeneuve werkte hij langzaam en kritisch: hij schilderde, nam afstand om het resultaat te beoordelen en begon vervolgens opnieuw.

De in Rotterdam geboren De Kooning groeide uit tot een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het Amerikaanse abstract-expressionisme. Hij combineerde abstracte vormen met herkenbare, vaak lichaamsachtige figuren en bleef zijn stijl voortdurend veranderen. Naast verf gebruikte hij potlood en houtskool en maakte hij sculpturen van klei. In zijn latere werk werden de vormen zachter en de kleuren transparanter. Ook experimenteerde hij met ongebruikelijke werkwijzen, zoals schilderen met gesloten ogen en werken aan een draaibare ezel, waarmee hij druipsporen vanuit verschillende richtingen kon creëren.

Zijn loopbaan in de Verenigde Staten begon in 1926, toen hij op 22-jarige leeftijd als verstekeling vanuit Europa naar Amerika reisde. Hij werkte aanvankelijk als huisschilder en commercieel tekenaar, maar werd door zijn vriend, de schilder Arshile Gorky, overtuigd om kunstenaar te worden. In New York raakte hij bevriend met onder anderen Jackson Pollock en Mark Rothko. Hoewel hij 36 jaar zonder verblijfsvergunning in de VS woonde en zijn zware Rotterdamse accent behield, werd hij door de Amerikaanse kunstwereld geaccepteerd. In 1964, twee jaar voordat hij Amerikaans staatsburger werd, ontving hij uit handen van president Lyndon Johnson de Presidential Medal of Freedom.

De Koonings succes ging gepaard met persoonlijke problemen. Hij worstelde met alcoholverslaving, kende financiële moeilijkheden en een ingewikkeld liefdesleven en sliep in zijn beginjaren soms op straat. Later vestigde hij zich in Springs. Op hoge leeftijd kreeg hij dementie, vermoedelijk alzheimer, maar hij bleef lange tijd werken. Zijn kunst was tijdens zijn leven al zeer kostbaar: in 1983 werd Two Women uit 1954 voor 1,2 miljoen dollar verkocht, destijds een recordbedrag voor het werk van een levende Amerikaanse kunstenaar.

Zijn grote doorbraak kwam in de jaren vijftig met de Woman-serie, waarvan Woman I het bekendste voorbeeld is. Het schilderij toont een felgekleurde, grof geschilderde vrouwenfiguur met grote ogen en tanden. Critici vonden de werken monsterlijk en beschuldigden De Kooning soms van misogynie, maar het Museum of Modern Art in New York kocht Woman I direct aan. Met de serie liet hij figuratie en abstractie samensmelten. Later verklaarde hij dat hij vrouwen satirisch en humoristisch had willen verbeelden.

Ondanks de spontane indruk van zijn schilderijen werkte De Kooning juist zeer zorgvuldig. Hij maakte talloze voorstudies, liet ogenschijnlijke spetters en vlekken bewust staan en kon jaren aan een werk blijven sleutelen. Ook tekenen en schilderen zag hij niet als strikt gescheiden activiteiten; lijnen, ramen en andere getekende elementen verwerkte hij rechtstreeks in zijn schilderijen.

Het Rijksmuseum organiseert dit najaar samen met The Art Institute of Chicago een grote tentoonstelling over De Kooning, met bijzondere aandacht voor zijn tekeningen. Volgens Rijksmuseum-conservator Ludo van Halem wordt de kunstenaar in Nederland nog altijd onderschat. Zijn voortdurende drang om zichzelf opnieuw uit te vinden – van agressieve vrouwenfiguren tot kalme landschappen en zachte abstracties – vormt de kern van zijn betekenis. Zijn eigen uitspraak, dat hij moest veranderen om hetzelfde te blijven, vat die artistieke houding samen.