Zelfs Joden vroegen NSB'er Max Blokzijl om hulp

In dit artikel:

Een nieuwe zesdelige podcast, *Brieven aan Max Blokzijl*, onderzoekt de duizenden brieven die Nederlanders tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de NSB-propagandist stuurden. Documentairemaker Anne Margot van der Baan en René Kok van het NIOD gebruiken de bewaard gebleven brieven en teksten van Blokzijls radiopraatjes om te laten zien hoe hij als een soort oorlogse Lieve Lita contact maakte met zijn luisteraars.

Blokzijl presenteerde zich redelijk en soms kritisch tegenover de Duitse bezetter, waardoor hij veel werd beluisterd. Mensen vroegen hem om advies of hulp, onder wie ook Joden. Tegelijkertijd bepaalde hij welke brieven hij in zijn uitzendingen behandelde en zweeg hij vrijwel over de Jodenvervolging. Een brief uit 1942 van een katholiek meisje, dat haar vader vanwege zijn luistergedrag naar Radio Oranje van landverraad beschuldigt, illustreert hoe propaganda en loyaliteit families verdeelden.

De podcast koppelt sommige brieven aan dossiers uit het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging. Daardoor wordt duidelijk wie de briefschrijvers waren en welke belangen zij hadden. Zo blijkt een Hagenaar die klaagde dat hij uit de NSB was gezet, later te zijn veroordeeld voor het afpersen van huisgenoten.

Na de oorlog werd Blokzijl als eerste collaborateur veroordeeld en geëxecuteerd, nog vóór NSB-leider Anton Mussert. Volgens de aanklager had hij met zijn propaganda het geestelijke verzet tegen de bezetter afgebroken. Zijn proces duurde slechts ongeveer tweeënhalf uur en draaide vooral om zijn politieke opvattingen, niet om de concrete schade van zijn propaganda. De makers trekken geen directe vergelijking met de huidige opkomst van antidemocratische partijen; luisteraars moeten zelf nadenken over de betekenis daarvan voor het debat over vrijheid van meningsuiting.