Zo aaibaar kan een stalen beeld zijn

In dit artikel:

De Portugese kunstenaar Chafes ziet zijn sculpturen als het resultaat van een voortdurende dialoog met andere kunstenaars, vooral dichters en filmmakers. In een Haagse museumzaal gaat zijn werk een directe confrontatie aan met dat van Alberto Giacometti. Beide kunstenaars tonen de mens als kwetsbaar en existentieel wezen, al verschillen hun materialen en vormentaal sterk.

Chafes wil met kunst geen ontsnapping of amusement bieden, maar de bezoeker naar binnen laten kijken. Dat uitgangspunt komt terug in zijn nieuwe sculptuur *What You See When You Close Your Eyes*. Het zwarte, gladde oppervlak oogt bijna zacht en organisch, maar de ruwe binnenkant vertoont oneffenheden die hij vergelijkt met littekens: verborgen sporen van wat mensen met zich meedragen.

Om bezoekers ontvankelijk te maken voor Giacometti’s werk bouwde Chafes in de museumzaal twee donkere corridors. In de gang *Lumière* zorgen weinig licht en scheve vloeren ervoor dat bezoekers hun oriëntatie en evenwicht verliezen. Aan het einde staat een piepklein mensbeeldje van Giacometti, dat de kunstenaar tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte toen hij geen atelier had. Het fragiele beeld is het enige verlichte en rechtopstaande object in de ruimte. Volgens Chafes moet de bezoeker eerst uit het vertrouwde worden gehaald om het beeld geestelijk te kunnen naderen.

Naast Giacometti zijn schrijvers en filmmakers belangrijke inspiratiebronnen. Chafes noemt onder anderen Andrej Tarkovski en Pier Paolo Pasolini. Vooral Pasolini’s film *Teorema*, waarin de komst van een mysterieuze vreemdeling het leven van een gezin ontwricht, sluit aan bij zijn eigen streven: de bestaande orde verstoren met iets dat niet rationeel te verklaren is.

Chafes werkt al jaren uitsluitend met ijzer en vuur. Het materiaal maakt tegenstellingen mogelijk: zijn zware, vrij hangende sculpturen lijken licht, statische beelden suggereren beweging en gesloten vormen lijken hun huid af te leggen. Het langdurige maakproces kent volgens hem een onvermijdelijk eindpunt. Zodra het ijzer niet verder kan worden bewerkt, is er geen weg terug. Juist dat onherstelbare karakter spreekt hem aan.

Dat is zichtbaar in *The Night*, een grote zwarte sculptuur met een meterslange punt die verwijst naar Giacometti’s kleine gipsen werk *Le Nez*. Giacometti’s beeld is wit, klein en kwetsbaar; dat van Chafes zwart, glad en bijna agressief. Toch verbinden beide werken zich door hun combinatie van angst en kwetsbaarheid. Chafes benadrukt uiteindelijk dat niet de kunstenaar alleen betekenis aan een beeld geeft. De kijker maakt het werk mede door zijn eigen ervaringen en kan er zelfs een magische of beschermende, transcendente waarde aan toekennen.